خودتنظیمی کودکان؛ کلید مدیریت احساسات و هیجانات

بیشتر پدرومادرها دوست دارند فرزندشان بتواند هیجاناتش را کنترل کند، از مسائل پیش‌پا‌افتاده چندان ناراحت نشود، از هیچ موضوعی بیش از اندازه عصبانی نشود، از تنهاماندن یا تاریکی نترسد، با دیگران به‌خوبی ارتباط برقرار کند و محبوب دل همه باشد. به‌طور کلی پدران و مادران توقع دارند فرزندشان از همان کودکی آرام و فهمیده باشد. آیا برآورده شدن این توقع امکان‌پذیر است و مهم‌تر از آن، آیا داشتن چنین توقعی از اساس درست است؟

در این مقاله از دانابن، پاسخ این پرسش‌ها را بررسی و شما را با مهارت خودتنظیمی آشنا خواهیم کرد؛ مهارت سازماندهی هیجان‌ها، افکار و رفتارها.

 

خودتنظیمی به چه معناست؟

خودتنظیمی مهارت شناسایی افکار و هیجانات و سازماندهی آن‌هاست که در نهایت به تنظیم رفتار فرد کمک می‌کند. 

برخلاف باور عمومی، کودکان از همان آغاز دوران کودکی می‌توانند سطوحی از این مهارت را یاد بگیرند و آن را به ‌کار ببندند. 

این توانایی که کودک به کمک درون‌نگری، حالت‌های ذهنی‌اش را کشف و آن‌ها را دنبال کند، سنگ‌ بنای خودتنظیمی و بخش بسیار مهمی از آن است.

 

نقش پدرومادر در یادگیری این مهارت چیست؟

مهارت خود‌تنظیمی نیز مانند ظرفیت‌های رشدی دیگر از ابتدای کودکی وجود دارد و تا بزرگسالی رشد می‌یابد. نکته‌ی مهم در آغاز، نیاز کودک به مشارکت پدرومادر در ایجاد این ظرفیت است. 

در واقع، پدرومادر دستیاران کودک در فرایند خودتنظیمی هستند و برای او همانند آینه‌ای عمل می‌کنند که بتواند هیجان‌ها و حالات درونی خود را ببیند. مثلاً بچه‌ای را در نظر بگیرید که گریه می‌کند چون اسباب‌بازی  بچه‌ی دیگری را می‌خواهد، اما به آن دست پیدا نکرده است. مادرش به او می‌گوید: «تو خیلی ناراحت شدی، چون اون اسباب‌بازی‌ش رو به تو نداد.». این جمله‌ی مادر باعث می‌شود تا کودک متوجه شود آنچه در لحظه تجربه‌ می‌کند چه احساسی است و چه دلیلی دارد. پس از این اتفاق، کودک در‌می‌یابد که نرسیدن به خواسته‌ها مساوی با احساس ناراحتی یا غم است و تشخیص این موضوع، نخستین مرحله از مهارت خودتنظیمی است. 

شناسایی حالات درونی از فرایند‌های بسیار ساده‌تری نیز آغاز می‌شود. نوزاد انسان زمانی یاد می‌گیرد گرسنگی چه معنایی دارد که مراقبانش این احساس را به او نشان دهند: «گریه می‌کنی، چون گرسنه‌ای»،‌ «کلافه‌ای، چون خوابت میاد». 

پس از رشد کودک و کسب مهارت شناسایی هیجانات، نوبت به سازماندهی آن‌ها می‌رسد. در این مرحله نیز همانند مرحله‌ی نخست، ‌کودک کاملاً به مشارکت و همکاری پدر‌و‌مادر نیاز دارد. 

فرزند شما در ابتدا توانایی تعدیل احساسات خودش را ندارد، اما با کمک شما کم‌کم آن را یاد می‌گیرد. برگردیم به مثال اسباب‌بازی... وقتی کودک از نداشتن اسباب‌بازی ناراحت است و گریه می‌کند، مادر با چهره‌ و لحن ناراحت، به فرزندش می‌گوید:‌ «اون اسباب‌بازی‌ش رو به تو نداد و تو خیلی ناراحت شدی، درسته؟» نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم این است که مادر گریه نمی‌کند، جیغ نمی‌زند و پا به زمین نمی‌کوبد. در واقع مادر فقط احساس فرزندش را تعدیل می‌کند و به او بازتاب می‌دهد. 

 

چرا خودتنظیمی برای فرزندمان از نان شب واجب‌تر است؟

همان‌طور که گفته شد، مهارت خودتنظیمی به معنای شناخت افکار و هیجانات، سازماندهی آن‌ها و در‌نهایت سازماندهی رفتار است. به‌طور خلاصه، ایجاد و رشد خودتنظیمی، همه‌ی آن چیزی است که کودک برای حفظ سلامت روانش به آن نیاز دارد. 

• اگر کودک حالت‌های درونی خود را نشناسد، هرگز نمی‌تواند بیان کند که درونش چه می‌گذرد و چه احساسی دارد. در نتیجه، همواره از اینکه دیگران او را درک کنند، ناامید خواهد بود. 
• هیجانات سنگینی مانند خشم‌ها، غم‌ها، نگرانی‌ها و ترس‌های بزرگ همیشه درون کودک باقی می‌مانند و اثرات منفی جبران‌ناپذیری بر سلامت روان او می‌گذارند. این هیجانات هیچ‌گاه شناخته نمی‌شوند، در نتیجه کودک در موقعیت‌های مختلف نمی‌داند باید با احساس سنگین و طاقت‌فرسایی که تجربه می‌کند، چطور برخورد کند.
• لازمه‌ی برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، چه در کودکی و چه در بزرگسالی،‌ بیان خواسته‌ها، نیاز‌ها و احوال درونی و به‌اشتراک‌گذاشتن آن‌هاست. کسی که از احوال درونی خود شناخت و آگاهی کامل ندارد، طبیعی است که در برقراری روابط صمیمانه نیز با مشکل روبه‌رو شود. 
• هیجانات کودک تعدیل‌نشده باقی می‌ماند و کودک هیچ‌گاه یاد‌ نمی‌گیرد که متناسب با هر اتفاقی چه میزان از هیجان را تجربه کند. 

 

کلام آخر

حال که از اهمیت مهارت خودتنظیمی و ظرفیت آن آگاه شدید، احتمالاً به این فکر می‌کنید که کدام فعالیت‌های آموزشی‌ می‌تواند باعث رشد مهارت خودتنظیمی در فرزندتان ‌شود. 

کافی است در جایگاه پدر‌و‌مادر سعی کنید آنچه را فرزندتان تجربه می‌کند به بهترین شکل ممکن به او بازتاب دهید، درباره‌ی احساساتش با او صحبت کنید و سعی کنید به کمک روش‌های مختلف، احساسات منفی او را به حداقل برسانید. 

بزرگترین فعالیت در زمینه‌ی ایجاد و رشد مهارت خود‌تنظیمی فرزندتان این است که کمک کنید از آنچه در درونش می‌گذرد آگاه باشد و افکار و احساساتش را شناسایی کند.