تاب آوری در کودکان؛ 8 روش برای تقویت تاب‌آوری کودک
ما بزرگسالان روزانه با مشکلات و نگرانی‌های گوناگونی روبهرو می‌شویم و مسئولیت‌های متفاوتی را بر عهده داریم. دوران کودکی نیز نگرانی‌های خاص خود را دارد و فرزندان ما در این دوران با مسائل گوناگونی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند؛ مطالب جدید می‌آموزند، مدرسه یا محل زندگی‌شان تغییر می‌کند، بیمار می‌شوند، با دوستانشان دعوا می‌کنند و اتفاق‌های دیگری برای آن‌ها می‌افتد که ممکن است با نگرانی همراه باشد. شاید این مسائل برای بزرگترها پیش‌پاافتاده باشد، اما ممکن است به بچه‌ها آسیب بزند.
«تاب‌آوری» مهارتی است که به فرزندانمان کمک می‌کند از عهده‌ی این مشکلات بربیایند.
تاب‌آوری چیست؟
تاب‌آوری توانایی «بازگشت» از نگرانی، شکست، مشکلات یا حتی آسیب‌های جدی است. وقتی درباره‌ی تاب‌آوری حرف می‌زنیم، درواقع از توانایی کودک برای کنارآمدن با فراز‌و‌نشیب‌ها و گذر از مشکلاتی می‌گوییم که در دوران کودکی تجربه می‌کند. این مشکلات ممکن است مسائل روزمره‌‌ای مانند قبول‌نشدن در یک امتحان یا نقل مکان به خانه‌ای جدید باشد، یا مشکلات جدی‌تری مثل مرگ یکی از نزدیکان یا جدایی پدرومادر را در‌بر‌بگیرد.
آموزش تاب‌آوری به کودکان کمک می‌کند تا هم با مشکلات کوچکی که بخشی از زندگی روزمره است کنار بیایند، هم عادت‌هایی را در خود پرورش دهند که به آن‌ها کمک می‌کند با مشکلات دوران نوجوانی و بزرگسالی هم مقابله کنند.
کودکان تاب‌آور
کودکانی که قدرت تاب‌آوری بیشتری دارند، به این ویژگی‌ها مجهزند:
- می‌توانند شکست را راحت‌تر بپذیرند و سریع‌تر به زندگی عادی خود برگردند.
- وقتی بر موانع و مشکلات غلبه می‌کنند، اعتماد‌به‌نفس آن‌ها تقویت می‌شود که به آن‌ها کمک می‌کند دفعه‌ی بعد که مشکلی پیش آمد، توانایی بیشتری داشته باشند.
- اغلب در حل مشکلات و یادگیری مهارت‌های جدید پرقدرت عمل می‌کنند.
- تمایل بیشتری به تلاش مجدد دارند؛ به‌ویژه مواقعی که دفعه‌های اول همه‌چیز آن‌طور که می‌خواهند پیش نمی‌رود.
- وقتی همه‌چیز مطابق انتظارشان پیش نمی‌رود، می‌دانند که احساسات ناراحت‌کننده معمولاً دوام نمی‌آورد. آن‌ها این احساسات را تجربه می‌کنند و می‌دانند که به‌زودی همه‌چیز به روال عادی برمی‌گردد.
- از روبه‌روشدن با مشکلات نمی‌ترسند و با آن‌ها به روش‌های ناسالمی مثل پرخاشگری یا آسیب‌رساندن عمدی به خود یا دیگران برخورد نمی‌کنند.
- احتمالاً در مقایسه با کودکانی که تاب‌آوری کمتر دارند، از سلامت جسمی و روانی بیشتری برخوردارند.
تاب‌آوری از کجا می‌آید؟
تاب‌آوری تا اندازه‌ای به ویژگی‌های فردی ما ارتباط دارد که با آن‌ها متولد شده‌ایم؛ ویژگی‌هایی مانند ژن، خلق‌و‌خو و شخصیت، و تا اندازه‌ای به محیطی بستگی دارد که در آن بزرگ می‌شویم (خانواده و جامعه).
ما نمی‌توانیم بعضی چیزها مثل ساختار بیولوژیکی خود را تغییر دهیم، اما چیزهای زیادی هم وجود دارد که می‌توانیم تغییرشان دهیم.
یکی از راه‌های توضیح مفهوم انعطاف‌پذیری این است که تصور کنید هواپیمایی در اواسط پرواز با بحرانی مثل آب‌و‌هوای بد مواجه می‌شود. هواپیماهای مختلف به روش‌های متفاوت به وضعیت بد آب‌و‌هوایی پاسخ می‌دهند؛ همان‌طور که کودکان مختلف به روش‌های متفاوتی به اتفاق‌های ناخوشایند واکنش نشان می‌دهند.
توانایی هواپیما برای عبور از آب‌و‌هوای نامناسب و رسیدن به مقصد به عوامل زیر بستگی دارد:
- خلبان (کودک)
- کمک‌خلبان (خانواده‌ی کودک، دوستان، آموزگاران و کارشناسان.)
- نوع هواپیما (ویژگی‌های فردی کودک مانند سن و خلق‌و‌خوی او.)
- تجهیزات موجود در اختیار خلبان، کمک‌خلبانان و خدمه (مهارت‌هایی که کودک آموخته است.)
- شدت و مدت وضعیت بد آب‌و‌هوا (شدت و مدت وضعیت نامناسبی که کودک با آن روبهرو شده است.)
همه‌ی ما می‌توانیم به فرزندانمان کمک کنیم تا انعطاف‌پذیرتر شوند و خبر خوب این است که لازم نیست این کار را به‌تنهایی انجام دهیم. می‌توانیم از بزرگسالان دیگر مانند مراقبان کودک و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایش کمک بخواهیم. ایجاد تاب‌آوری در کودکان، به‌عهده‌ی همه است و هیچ‌وقت برای شروع زود یا دیر نیست.
ایجاد تاب‌آوری در کودکان
کودکان از طریق تجربه‌کردن می‌توانند تاب‌آوری را بیاموزند. هر بار که فرزندتان بر مشکلی غلبه می‌کند، برای مقابله با مشکل بعدی اعتماد‌به‌نفس بیشتری پیدا می‌کند.
در این بخش، چند راه پیشنهاد داده‌ایم که می‌توانید به کمک آن‌ها تاب‌آوری فرزندتان را تقویت کنید:
1.به فرزندتان اجازه دهید خودش با مشکلاتش روبهرو شود.
از فرزندتان حمایت کنید، اما سعی نکنید هر مشکل جزئی را برای او حل کنید. مثلاً اگر فرزندتان به جشن تولد دعوت نشده یا آنچه را که برای تولدش می‌خواسته دریافت نکرده، می‌توانید به جای تلاش برای رفع مشکل، از او سؤال کنید که چه احساسی دارد.
از پیش‌بینی مشکلات و پیشگیری از آن‌ها خودداری کنید. حتی شاید لازم باشد اجازه دهید فرزندتان تکالیف ناقصش را به معلمش تحویل بدهد.
رویارویی فرزندتان با مسائل کوچک، تاب‌آوری او در برابر شکست‌های بزرگ‌تر را تقویت می‌کند.
2.به فرزندتان کمک کنید احساساتش را شناسایی و مدیریت کند.
کلید اصلی برای مدیریت مؤثر احساسات و ایجاد ثبات، درک احساسات است. اگر به فرزندمان اجازه بدهیم درباره‌ی احساساتش بدون شرم و ترس از قضاوت حرف بزند، به او کمک می‌کنیم رشد کند و یاد بگیرد که هر چه احساس می‌کند، خوب است و توانایی لازم برای مقابله با احساساتش را داشته باشد.
به عنوان مثال، فرزند شما ممکن است برای یکی از اعضای خانواده که بیمار است، نگران باشد. می‌توانید به او بگویید: «فکر می‌کنم برای پدربزرگ نگرانی. اشکالی ندارد که نگران باشی، اما مطمئن باش که ما هر کاری از دستمان برمی‌آید، انجام می‌دهیم تا او بهتر شود.»
3.به فرزندتان اجازه دهید که اشتباه کند.
بچه‌ها فشار زیادی را تحمل می‌کنند تا از دید دیگران بی‌نقص باشند و به موفقیت به‌ویژه موفقیت تحصیلی ادامه دهند. مهم است فرزندمان یاد بگیرد که اشتباه‌کردن بخشی از زندگی است بنابراین فرزندتان را تشویق کنید که اگر یک بار چیزی را امتحان کرد و درست پیش نرفت، دوباره به سراغش برود.
فرزندتان را، بدون توجه به نتیجه‌ی کار، فقط به خاطر تلاش او تحسین کنید. مثلاً به او بگویید «من به تو افتخار می‌کنم که در مسابقه شرکت کردی و به تلاشت ادامه دادی».
4.فرزندتان را تشویق کنید تا چیزهای جدید را امتحان کند.
امتحان‌کردن چیزهای جدید برای رشد کودکان ضروری است به این دلیل که اعتماد‌به‌نفس آن‌ها تقویت شود و کشف دنیای اطراف برایشان راحت‌تر باشد. داشتن فرصت‌های مکرر برای امتحان‌کردن فعالیت‌های مختلف به فرزندتان کمک می‌کند از منطقه‌ی امن خود خارج شود و با گذر از فرازونشیب آن، به توانایی‌های خود اعتماد بیشتری پیدا کند. با این حال، فرزندتان را مجبور نکنید کاری را انجام دهد که برایش خوشایند نیست، مثلاً تجربه‌ی ورزش جدیدی مثل شنا خوب است، اما شاید کودک تمایلی به آن نداشته باشد و تجربه‌کردن فعالیت دیگری مثل فوتبال یا نقاشی را به آن ترجیح دهد.
5.از حل مسئله کمک بگیرید.
به فرزندتان کمک کنید تا مهارت حل مسئله را به روشی متناسب با سن خود به دست آورد. مثلاً اگر یکی از بچه‌های مدرسه برای فرزند شما قلدری می‌کند، فرزندتان را تشویق کنید تا برای مقابله با آن، فهرستی از راه‌حل‌ها را ارائه کند. سپس با هم راه‌حل‌هایش را بررسی کنید.
6.به فرزندتان کمک کنید عزت‌نفس خود را بسازد.
برای اینکه کودکان تصویر مطلوبی از خود داشته باشند، باید عزت نفسشان تقویت شود. این کار را می‌توانید با تمجید از فرزندتان، صحبت‌کردن با او، تشویق او و یادآوری چگونگی رویارویی با روزهای سخت گذشته انجام دهید. مثلاً می‌توانید فرصتی از روز را به این اختصاص دهید که فرزندتان به کارهای مثبتی که انجام داده فکر کند و درباره‌ی احساس خوبی که تجربه کرده حرف بزند.
7.به فرزندتان کمک کنید تغییر را بپذیرد.
بخش بزرگی از تاب‌آوری، توانایی کنارآمدن با تغییرات است. بعضی از کودکان تغییر را آزاردهنده می‌دانند. حمایت از فرزندتان و کمک به او برای پذیرش موقعیت‌های جدید، کمک می‌کند تابآورتر شود.
اگر فرزندتان یاد بگیرد که تغییر اجتناب‌ناپذیر است اما همیشه می‌تواند با ابزار عاطفی خود و حمایت بزرگسالان از آن عبور کند، بسیار تابآورتر خواهد شد.
8.همراه با فرزندتان به طبیعت بروید.
کودک در طبیعت از نظر جسمی خسته می‌شود و مجبور است خستگی را تاب بیاورد. هم‌چنین با سختی‌های متعددی مثل گرسنگی، تشنگی، سردی و گرمی هوا روبهرو می‌شود که باید به شیوه‌ای جدید آن‌ها را رفع کند. گذر از این سختی‌ها و یا تحمل آن‌ها تاب‌آوری کودک را تقویت می‌کند.
سخن پایانی
کودکان به‌مرور تاب‌آوری خود را افزایش می‌دهند، بنابراین سعی کنید تا زمانی که فرزندتان با مسائل مختلف درگیر است و به آن‌ها پاسخ می‌دهد، صبور باشید و از او حمایت کنید. ممکن است بخواهید همه‌ی مشکلات فرزندتان را حل کنید، اما گاهی اوقات فرزندتان مجبور است احساسات ناخوشایندی را پشت سر بگذارد تا بتواند خودش مشکلات زندگی‌اش را حل کند.
