تحقیر یا سرزنش کودکان؛ آزار روانی کودک در قالب تذکر و تنبیه
بسیار تأسف‌آور است که هنوز برخی از پدرومادرها گمان می‌کنند تحقیر و سرزنشِ فرزندشان به رشد و پیشرفت او کمک می‌کند. احتمالاً پدران و مادرانی را دیده‌اید که سرزنش‌کردن را راه‌حلی برای برطرف‌شدن چالش‌های رفتاری یا تحصیلی فرزندانشان می‌دانند. آن‌ها ممکن است این‌گونه فکر کنند که سرزنش‌کردن صرفاً احساسات منفی نه‌چندان شدیدی را در فرزندشان ایجاد می‌کند و باعث می‌شود که او رفتار اشتباهش را کنار بگذارد یا بیشتر تلاش کند. آن‌ها نمی‌دانند ساده‌ترین جملات یا رفتارهای تحقیرآمیز از جانب پدرومادر، تا چه اندازه بر ابعاد شخصیتی و روان‌شناختی فرزند آسیب وارد می‌کند.
وقتی در جایگاه پدر یا مادر قرار داریم، ممکن است به‌راحتی آنچه را در ذهنمان می‌گذرد به زبان بیاوریم و ناخواسته به سرزنش کودکانمان بپردازیم؛ بدون اینکه به اثر مخرب آن حرفِ به‌ظاهر‌ساده توجه کنیم.
- «واقعاً می‌خوای با این سر و وضعت بیای مهمونی؟»
- «امروز تیمتون به‌خاطر تو باخت، با اون بازی‌ت!»
- «چرا نمی‌تونی مثل خواهرت نمره‌های خوب بگیری؟»
- «چرا به جای اینکه بشینی سر درس و مشقت، صبح تا شب تو خونه ول می‌گردی؟»
- «چرا گریه می‌کنی؟ حالا چی شده مگه؟»
وقتی جملاتی مانند این‌ها را به زبان می‌آوریم، اصلاً به نظرمان نمی‌آید که در حال تحقیر یا سرزنش کودکمان هستیم. اغلب اوقات فکر می‌کنیم اگر این‌ها را به فرزندمان بگوییم، حواسش را بیشتر جمع می‌کند و انگیزه‌ای برای تغییر در او ایجاد می‌شود. ما بیشتر وقت‌ها، بی‌آنکه بدانیم یا بخواهیم، سرزنش‌هایمان را انتقاد سازنده در نظر می‌گیریم.
وقتی فرزندمان را سرزنش یا تحقیر می‌کنیم، اتفاقی که می‌افتد این است که ارزشمندی و دوست‌داشتنی‌بودن او برای خودش زیر سؤال می‌رود.
همه می‌دانیم وقتی از دست کودک ناراحت یا عصبانی می‌شویم، باید از فعل یا رفتار او انتقاد و ابراز ناراحتی کنیم، نه از خود او. زمانی که فرزندمان را سرزنش یا تحقیر می‌کنیم، دقیقاً برعکس این اتفاق رخ می‌دهد، یعنی به خود کودک و ارزشمندی او انتقاد شده است، نه به رفتارش.
به تفاوت دو جمله‌ی زیر دقت کنید:
- «وقتی جلوی بقیه اون‌طوری صحبت می‌کنی، من خیلی ناراحت می‌شم.»
- «توی مهمونی اون‌قدر بد رفتار کردی که حالم ازت به هم خورد، تو آبروی من رو جلوی همه بردی.»
در جمله‌ی اول، یک رفتار علت ناراحتی یا عصبانیت مادر است و ارزش خود کودک حفظ شده است، اما مادر در جمله‌ی دوم، خودِ کودک را علت عصبانیت و ناراحتی‌اش می‌داند و در نتیجه کودک احساس می‌کند دیگر دوست‌داشتنی نیست و مایه‌ی آبروریزی خانواده است.
جمله‌ی اول انتقاد است و پیام مشخص و روشنی برای تغییر رفتار را منتقل می‌کند، اما جمله‌ی دوم حالت تحقیرآمیز و سرزنشی دارد و شخصیت کودک را هدف قرار می‌دهد، در این حالت کودک نمی‌داند باید چه کند که رضایت مادر را به دست آورد و دوباره احساس ارزشمندی پیدا کند.
پیامدهای تحقیر و سرزنش کودکان
1.در درازمدت تغییری در رفتار فرزندتان ایجاد نمی‌کند
زمانی که شما فرزندتان را سرزنش می‌کنید، آن لحظه به نظر می‌رسد که او متوجه رفتار بدش شده، چرا که آن رفتارش را ادامه نمی‌دهد و از شما اطاعت می‌کند، اما واقعیت این است که هیچ‌گونه یادگیری و آموزشی اتفاق نمی‌افتد و شما هیچ ارزش خاصی را به کودک یاد نمی‌دهید.
تحقیر و سرزنش کودکان موجب ایجاد احساس خشم در وجود کودک و نیاز او به انتقام نیز خواهد شد و تقریباً هیچ‌گونه دستاورد مثبتی برای پدر و مادر و کودک نخواهد داشت.
2.فرزندتان هم دیگران را تحقیر خواهد کرد
شما در دسترس‌ترین الگوی رفتاری برای فرزندتان هستید. وقتی مدام او را تحقیر و سرزنش می‌کنید، فرزندتان این پیام را دریافت می‌کند که سرزنش‌کردن دیگران هیچ اشکالی ندارد و آن را وسیله‌ای برای برقراری ارتباط با دیگران در نظر می‌گیرد. در واقع تحقیر، تمسخر و سرزنش به زبان ارتباطی کودک تبدیل خواهد شد و جای ابراز مثبت عواطف را خواهد گرفت.
3.رابطه‌ی مثبت شما و فرزندتان از بین می‌رود
هر بار که زبان شما به تحقیر و سرزنش کودکان باز شود، احساس منفی عمیقی به او دست می‌دهد که در گذر زمان، به زخم کهنه‌ی روان‌شناختی تبدیل خواهد شد. در نتیجه، فرزندتان به جای اینکه شما را پناهگاه امن خود بداند، منبع تولیدکننده‌ی درد خواهد دید.
4.احساس ارزشمندی و اعتماد‌به‌نفس فرزندتان تخریب می‌شود
همان‌طور که در ابتدا هم اشاره کردیم، زمانی که کودکی تحقیر یا سرزنش می‌شود، تصویر موجودی به‌دردنخور، ناتوان، دوست‌نداشتنی و مایه‌ی شرمساری را از خود در ذهنش شکل می‌دهد. در واقع کودک همواره با این پیام‌ها مواجه می‌شود که «تو خوب نیستی»، «تو کافی نیستی»، «تو دوست‌داشتنی نیستی» و «تو ارزشمند نیستی».
5.تحقیر به فرآیند خودکار تبدیل می‌شود
وقتی شما مدام به فرزندتان بگویید «تو خنگی»، احتمالش بیشتر است که در مدرسه، عملکرد ضعیف‌تری نشان دهد و نمره‌های کمتری بگیرد. بر اساس همین قاعده، وقتی به او بگویید «تو تنبلی»، احتمال کمتری وجود دارد که به فعالیت‌های بدنی علاقه نشان دهد و از ورزش لذت ببرد. در حقیقت، صفتی که شما به فرزندتان نسبت می‌دهید در ذهن او به یک برنامه‌ی خودکار تبدیل می‌شود، اگر به او بگویید «تو نمی‌توانی»، به‌مرور زمان از تلاش‌کردن دست برمی‌دارد و ناتوانی را تجربه می‌کند.
چطور می‌توانیم به سرزنش کودکان پایان دهیم؟
وقتی می‌خواهید فرزندتان را بابت موضوعی سرزنش کنید، دست نگه دارید و کمی فکر کنید. پیش از آنکه جمله‌ای را که در ذهنتان است به زبان بیاورید، این دو سؤال را پاسخ دهید:
- آیا این موضوعی است که فرزندم می‌تواند آن را تغییر دهد؟
- آیا اصلاً مهم است که این موضوع تغییر پیدا کند؟
لازم است با خودتان روراست باشید؛ به‌ویژه وقتی به سؤال دوم پاسخ می‌دهید. اگر پاسخ آن «نه» یا «نه چندان» بود، پس دلیلی برای سرزنش‌کردن کودکتان وجود ندارد و پرونده بسته می‌شود.
اگر پاسخ هر دو سؤال «بله» بود، باید به این سؤال‌ها پاسخ دهید:
- آیا الآن زمان و مکان مناسبی برای پرداختن به این موضوع است؟
- آیا خود او هم واقعاً می‌خواهد این رفتارش را تغییر دهد؟
لازم است این نکته را هم در نظر داشته باشید که هر گونه انتقاد از کودک در برابر دیگران، سرزنش محسوب می‌شود و تمامی آن اثرات مخربی را به همراه دارد که به آن‌ها اشاره کردیم؛ حتی اگر موضوع مهمی هم در کار نباشد. بنابراین بسیار مهم است که در چه زمان یا مکانی از فرزندمان انتقاد و رفتار اشتباهش را به او گوشزد کنیم. همچنین در پاسخ به سؤال دوم، اگر کودک واقعاً به دنبال تغییرِ رفتارش نیست، به جای اشاره‌ی مداوم به رفتار بد، باید به دنبال روش دیگری برای مدیریتِ آن باشید که به آخرین و مهم‌ترین سؤال منجر می‌شود:
آیا روش بهتری برای تغییر‌دادن این رفتار وجود دارد؟
پاسخ این سؤال همیشه «بله» خواهد بود، فقط لازم است کمی صبر کنید و برای پیداکردن راهی بهتر و مؤثرتر فکر کنید.
کلام آخر:
تحقیر و سرزنش کودکان به رشد کودکان و آینده‌شان ضربه می‌زند. اساس روابط سالم از حمایت و احترام و گفت‌و‌گوهای سازنده با کودکان تشکیل شده است. با انتخاب این رویکرد و توجه به نیازهای احساسی و روانی کودکان، می‌توانیم جامعه‌ای پویا، پر از افراد خلاق و با اعتماد‌به‌نفس داشته باشیم.
