از پوشک‌ گرفتن بدون استرس؛ راهکارهایی برای پدرومادرها در فرایند آموزش دست‌شویی رفتن به بچه‌ها

گذر از مرحله‌ی استفاده از پوشک و رفتن مستقلانه به دست‌شویی، یکی از تغییرات مهمی است که هر کودکی در سال‌های ابتدایی رشد، دیر یا زود آن را تجربه می‌کند.  این تغییر مهم به کودک اعتماد‌به‌نفس بیشتری می‌دهد و او را برای پذیرش مسئولیت‌های دیگر در آینده آماده کند. 

گذر از دوران پوشک و رسیدن به مرحله‌ی تنها به دست‌شویی رفتن، ممکن است هم برای شما در جایگاه پدر یا مادر، هم برای فرزندتان دردسرساز باشد. 

بعضی از پدرومادرها بدون اینکه استفاده از دست‌شویی را به فرزندشان آموزش بدهند، ناگهان پوشک او را باز می‌کنند. این اقدام باعث می‌شود کودک احساس ناامنی یا حتی شرمساری کند و از رفتن به دست‌شویی  بترسد، تا جایی که مکان دیگری جز توالت را برای دست‌شویی کردن انتخاب کند. اما نگران نباشید، با برنامه‌ریزی درست و کمی صبر و حوصله، می‌توانید این مرحله را به تجربه‌ای آسان و گذرا تبدیل کنید. 

 

 چرا گرفتن پوشک و آموزش رفتن به دست‌شویی برای رشد کودک اتفاق مهمی است؟

• هنگامی که کودک از پوشک گرفته می‌شود، احساس استقلال بیشتری پیدا می‌کند. او هر بار که به دست‌شویی می‌رود، احساس اعتماد‌به‌نفس خواهد کرد، چون به این نتیجه می‌رسد که خودش به‌تنهایی می‌تواند از عهده‌ی این کار مهم برآید.

• آموزش دست‌شویی رفتن به کودک کمک می‌کند تا در موقعیت‌های مختلف اجتماعی، مستقلانه و مسئولانه رفتار کند و مهارت‌های ارتباطی خود را رشد دهد. مثلاً مواقعی که در مهمانی یا مکان‌های عمومی مثل فروشگاه، فرودگاه و رستوران است، اگر به دست‌شویی رفتن نیاز داشته باشد، می‌داند که چطور به بزرگ‌تر‌ها اطلاع دهد، چگونه از سرویس بهداشتی استفاده کند و نیازش را بدون احساس شرمساری برطرف کند.

• توانایی استفاده از دست‌شویی علاوه‌بر اینکه به کودک احساس موفقیت می‌دهد، او را برای مراحل دیگر زندگی مانند رفتن به پیش‌دبستانی و مدرسه آماده می‌کند. یکی از شروط بسیاری از مهدکودک‌ها برای پذیرش کودک این است که بتواند مستقلانه و بدون نیاز به کمک به دست‌شویی برود.

 

آموزش رفتن به دست‌شویی را از کجا شروع کنیم؟

وقتی مطمئن شدید فرزندتان آماده است، می‌توانید آموزش را شروع کنید. در این مرحله، بسیار مهم است که محیطی آرام و به دور از تنش و اضطراب فراهم کنید. آموزش رفتن به دست‌شویی فرایندی تدریجی است که به صبر، حوصله، و توجه پدرومادر نیاز دارد. کودکان معمولاً با بزرگسالانی که مهربان و صبورند، بیشتر همکاری می‌کنند. این روند ممکن است شامل مراحل زیر باشد:

• انتخاب زمان مناسب

 بهترین موقع برای شروع آموزش، زمانی است که مجبور نیستید از خانه خارج شوید و فرصت کافی دارید که در کنار فرزندتان باشید و بر او نظارت کنید. مواقعی مانند سفر یا تغییرات بزرگی مثل جا‌به‌جایی منزل، ترک پستانک و به دنیا آمدن فرزند دوم موقع مناسبی برای شروع این آموزش نیست. همچنین شاید بهتر باشد حدود یک هفته تا ده روز به مهمانی نروید و فرزندتان را به مهدکودک نفرستید تا اگر در نگه‌داشتن ادرار یا مدفوع خطا کرد، به شرم و اضطراب ناشی از قضاوت دیگران دچار نشود و خودتان هم تحت‌تأثیر واکنش‌های دیگران قرار نگیرید.

• آماده کردن همسر و اعضای خانواده

 برای اینکه فرایند از پوشک گرفتن فرزندتان به خوبی پیش برود، مهم است که همسرتان و سایر اعضای خانواده نیز آماده و در جریان باشند. با آن‌ها صحبت کنید و توضیح دهید که گذر سالم و درست از این مرحله به افزایش اعتماد‌به‌نفس و استقلال کودک کمک کند. بنابراین، مراقب واکنش‌هایشان باشند و اگر می‌خواهند به او کمک کنند، با شما هماهنگ باشند.

• معرفی دست‌شویی

 باید ابتدا مفهوم دست‌شویی را برای فرزندتان توضیح دهید و به او نشان دهید که از این مکان چطور باید استفاده کند. می‌توانید به او بگویید که بزرگ‌ترها و دوستان هم‌سن‌وسالش چطور از دست‌شویی استفاده می‌کنند.

 استفاده از کتاب‌های آموزشی و قصه‌ها هم می‌توانند به فرزندتان کمک کنند که این فرایند را بهتر درک کند، چون بچه‌ها با شخصیت‌های داستان‌ها به‌خوبی هم‌ذات‌پنداری می‌کنند و دوست دارند شبیه به آن‌ها عمل کنند.

• توجه به نشانه‌های طبیعی

 پدرومادر باید توجه کنند که فرزندشان مواقعی که به دست‌شویی رفتن نیاز پیدا می‌کند، چه نشانه‌هایی بروز می‌دهد. با شناخت نشانه‌های طبیعی کودک، می‌توانید به او یادآوری کنید که موقع رفتن به دست‌شویی است. مثلاً وقتی فرزندتان در حال بازی است و ناگهان متوقف می‌شود یا توجهش را به چیز دیگری معطوف می‌کند، وقتی پاهایش را به هم فشار می‌دهد یا دستش را به شکمش فشار می‌دهد، ممکن است نشانه‌ی نیاز او به دست‌شویی باشد. پدرومادر می‌توانند با آرامش بگویند «یادت باشه اگر احساس نیاز کردی، باید بری دست‌شویی» یا «من می‌بینم که داری به شکمت فشار میاری، فکر کنم دست‌شویی داری. درسته؟».

• استفاده از وسایل کمک‌کننده

 استفاده از صندلی‌های توالت(پاتی)، تبدیل‌ها(جهت مناسب‌کردن اندازه‌ی کاسه‌ی توالت برای کودک) و یا چهارپایه برای بالا‌رفتن از توالت‌فرنگی می‌تواند به کودک کمک کند تا راحت‌تر از دست‌شویی استفاده کند.

• ایجاد برنامه‌ی منظم

 ایجاد روتین یا برنامه‌ی منظم برای رفتن به دست‌شویی به کودک کمک می‌کند که این فرایند را به بخشی از زندگی روزمره‌اش تبدیل کند. تشویق کودک برای رفتن به دست‌شویی پس از بیدارشدن از خواب، قبل از خواب شبانه یا پیش از خروج از خانه به او کمک می‌کند که برنامه‌ی منظمی داشته باشد.

 

 چند نکته‌ی مهم برای پیشگیری از اضطراب در فرایند از پوشک گرفتن: 

• آموزش رفتن به دست‌شویی فرایندی زمان‌بر است و ممکن است مدتی طول بکشد تا فرزندتان به‌طور کامل به آن مسلط شود. صبر و شکیبایی شما در این مرحله بسیار مهم است. هرچه فشار شما بیشتر باشد که این فرایند زودتر به نتیجه برسد، همکاری فرزندتان به دلیل تجربه‌ی اضطراب و اجتناب از قرار‌گرفتن در موقعیت سخت، کمتر خواهد بود. 

• تنبیه کودک برای خطا‌داشتن در این مرحله، به شدت آسیب‌زا و نامؤثر است. اگر فرزندتان نتوانست خودش را کنترل کند و لباسش را کثیف کرد، هرگز او را سرزنش نکنید. کاملاً طبیعی است که از ابتدا در این کار مهارت نداشته باشد و بارها فراموش کند که به شما بگوید نیاز دارد به دست‌شویی برود. بهترین پاسخ شما در این موقعیت این است که به‌آرامی به او بگویید «خودت احساس بدی پیدا کردی که شلوارت خیس شد؟ اشکال نداره، با هم تمیزش می‌کنیم»، یا بگویید «می‌دونم دفعه‌ی بعدی زودتر بهم می‌گی که دست‌شویی داری.»، و در آخر بگویید «یادت باشه جای جیش توی دست‌شوییه، قبوله؟».

•  زمانی که فرزندتان در رفتن به دست‌شویی با شما همکاری می‌کند، او را تشویق کنید و بگویید چقدر بزرگ و قوی شده است. این کار را برای تمامی مراحل دست‌شویی رفتن مثل پایین‌کشیدن شلوار، نشستن روی توالت یا لگن  و شستن دست‌ها انجام دهید. بچه‌ها تمایل دارند کارهایی را انجام دهند که به آن‌ها فرصت می‌دهد احساس کنند رشد کرده‌اند و بزرگ و توانمند شده‌اند.

• هر کودک منحصر‌به‌فرد است و سرعت پیشرفت او متفاوت خواهد بود. بنابراین، با در فشار گذاشتن فرزندتان برای گفتن ادرار یا مدفوع،  نه‌تنها سریع‌تر به نتیجه نمی‌رسید، به احتمال زیاد فرایند آموزش را طولانی‌تر خواهید کرد.

 

چرا فرزندم در برابر توالت رفتن مقاومت می‌کند؟

مقاومت کودکان در برابر آموزش و یادگیری علل گوناگونی دارد؛ آن‌ها معمولاً در این محدوه‌ی سنی در مواجهه با هر تجربه‌ی جدیدی مقاومت نشان می‎‌دهند. نداشتن آمادگی لازم برای کنارگذاشتن پوشک ممکن است روند آموزش را مختل یا سرعت آن را کم کند. کودکانی که پدر یا مادر سخت‌گیر دارند و مدام و هر لحظه از آن‌ها تذکر می‌شنوند، اضطراب زیادی را تجربه می‌کنند و احساس می‌کنند توانایی کنترل اوضاع را ندارند، در نتیجه، در این مرحله مقاومت زیادی نشان می‌دهند. 

مشکلات پزشکی مثل یبوست هم ممکن است همکاری کودک را کم کند. وسواس یکی از والدین یا هر دو والد  به کثیفی و حساسیت به رعایت نجاست و پاکی هم ممکن است بر میزان مقاومت فرزندشان تأثیر بگذارد. 

در آخر، کیفیت رابطه‌ با فرزندتان را بررسی کنید. آیا رابطه دو‌نفره‌ی شما در روزهای گذشته به‌طور مکرر دچار تنش بوده است؟ اگر پاسخ شما مثبت است، به دنبال راه‌هایی برای بهبود ارتباطتان باشید. مثلاً می‌توانید بیشتر با هم وقت بگذرانید و به فعالیت‌هایی مشغول شوید که هر دو از آن لذت می‌برید.

 

کلام آخر

دوران گرفتن پوشک و آموزش رفتن به دست‌شویی، یکی از مراحل مهم زندگی فرزندتان به شمار می‌رود. گذر از این مرحله ممکن است چالش‌برانگیز باشد، اما با صبر، مهربانی و دیدگاه مثبت پدرومادر، به تجربه‌‌ای آرام و موفقیت‌آمیز برای کودک تبدیل می‌شود که  او را برای زندگی آینده آماده می‌کند.

کودکان زمانی بهتر یاد می‌گیرند که بابت پیشرفتشان تحسین شوند تا اینکه به‌دلیل اشتباهاتشان تنبیه شوند.

آموزش درباره‌ی نشانه‌ها و واکنش‌های طبیعی بدن، استفاده از وسایل کمک‌کننده و ایجاد فضایی امن و حمایت‌گر، اضطراب و سردرگمی کودکان را کاهش می‌دهد. 

در نظر داشته باشید که هر کودکی ویژگی‌های منحصر به خود را دارد. همان‌طور که همه‌ی کودکان هم‌زمان دندان درنمی‌آورند یا هم‌زمان شروع به صحبت نمی‌کنند، همه‌ی کودکان نیز در یک سن ثابت و مشخص پوشک را کنار نمی‌گذارند و مستقلانه به دست‌شویی نمی‌روند.