کودک، حریم خصوصی و اینستاگرام؛ مسئولیت‌های پدرومادرها در عصر دیجیتال

امروز دوستم توی مدرسه بهم گفت: «سرما خورده بودی، خوب شدی؟ تو هم وقتی مریض می‌شی، گریه می‌کنی؟» تعجب کردم که این‌ها رو از کجا می‌دونه! دوست نداشتم کسی توی اون حال من رو ببینه.

پدر و مادر من از هم جدا شده‌ان و من دوست ندارم درباره‌ی این موضوع با کسی صحبت کنم، اما مامانم همه‌ی جزییات این موضوع رو توی صفحه‌ی اینستاگرام پرمخاطبش گفته!

امروز که با بابام رفته بودیم پارک، چند نفر ما رو شناختن و اومدن که باهامون عکس بگیرن، خیلی عجیب بود برام و احساس خوبی نداشتم…

تا‌به‌حال به تجربه و احساسات بچه‌ها درباره‌ی به اشتراک گذاشتن زندگی خصوصی‌شان در فضای مجازی فکر کرده‌اید؟

در پژوهش جدیدی که در سال ۲۰۲۴ انجام شده، گزارش شده است که ۷۵٪ از پدرومادرها اطلاعاتی درباره‌ی فرزندانشان را به‌صورت آنلاین به اشتراک می‌گذارند، ۳۳٪ از آن‌ها از شش‌ماهه‌ی اول زندگی فرزندشان این کار را انجام داده‌اند و ۹۳٪ از پدرومادرها از خطرات مرتبط با اشتراک‌گذاری عکس و اطلاعات کودک آگاهی نداشته‌اند.

 

شرنتینگ (sharenting)

در دنیای امروز و عصر دیجیتال، اغلب کودکان، حتی پیش از آنکه به دنیا بیایند، برای اولین بار به شکل تصاویری مبهم از سونوگرافی در صفحات شبکه‌های اجتماعی پدرومادرشان حضور پیدا می‌کنند.

بسیاری از پدرومادرها تمایل دارند لحظات زندگی خود با فرزندانشان را گاه با نیت‌های مثبتی مثل ثبت خاطرات، دریافت حمایت یا نشان‌دادن لحظه‌های دوست‌داشتنی، و گاهی با اهدافی مانند دیده‌شدن و کسب درآمد در شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، فیسبوک یا تیک‌تاک با دیگران به اشتراک بگذارند، اما نکته‌ی مهم این است که کودک هیچ کنترلی روی حضور آنلاین خود ندارد و همین موضوع می‌تواند حریم خصوصی او را به خطر بیندازد.

این پدیده که با اصطلاح «شرنتینگ» (ترکیبی از دو واژه‌ی Share به‌معنای اشتراک‌گذاری و Parenting به‌معنای فرزندپروری) شناخته می‌شود، به معنای انتشار اطلاعات، تصاویر و ویدیوهایی از کودکان از سوی پدرومادر است.

در نگاه اول، این کار ممکن است صرفاً نوعی ابراز علاقه و عشق به فرزند تلقی شود، اما درواقع شرنتینگ موضوعی جدی و تأمل‌برانگیز در حوزه‌ی اخلاق و حقوق کودکان به شمار می‌آید، چرا که ممکن است بر آینده، شخصیت، احساسات و حریم خصوصی آن‌ها تأثیرات عمیقی بگذارد.

گاهی پدرومادرها ناآگاهانه باعث می‌شوند کودک در معرض قضاوت، تمسخر یا حتی آزار و اذیت اینترنتی قرار گیرد. آنچه برای بزرگسالان صرفاً «بامزه» یا «دل‌نشین» است، مثل ویدیویی از گریه‌ی کودک یا اشتباه‌های کلامی‌اش، ممکن است از نظر خود کودک، تحقیرآمیز یا شرم‌آور باشد. این مسئله در سنین بالاتر ممکن است به احساس بی‌اعتمادی، اضطراب اجتماعی یا حتی پرخاشگری کودک منجر شود و امنیت روانی او را به خطر بیندازد.

پرسش مهم این است: آیا پدرومادرها از اهمیت حفظ حریم خصوصی فرزندشان در این فضا آگاهی دارند؟

 

حقوق کودک در فضای مجازی

دیگر نمی‌توانیم انکار کنیم که فناوری و فضای مجازی بخشی از زندگی روزمره‌ی اغلب کودکان شده است. بسیاری از کودکان حتی پیش از آنکه خواندن و نوشتن را بیاموزند، با ابزارهایی چون تبلت و گوشی آشنا می‌شوند، اما وقتی کودکی هنوز درک درستی از مفاهیم پیچیده‌ای مثل «اطلاعات شخصی»، «امنیت» و «حریم خصوصی» ندارد، مسئولیت حفاظت از او بر عهده‌ی چه کسی است؟ پاسخ ساده است: پدرومادر.

همان‌طور که گفتیم بعضی از پدرومادرها دوست دارند لحظات زیبای زندگی فرزندشان را با دیگران به اشتراک بگذارند: نخستین قدم، نخستین کلمه، جشن تولد، لحظه‌های خواب و حتی گریه‌ی او را. این کار به‌ظاهر بی‌ضرر است، اما حقیقت این است که انتشار مکرر تصاویر و اطلاعات کودک در این فضا، ممکن است در آینده، برای او عواقبی جدی داشته باشد و مسیر رشد و تحول او را به اختلال جبران ناپذیری دچار کند.

بر اساس کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل که ایران نیز در سال ۱۳۷۲ به آن پیوسته است، کودک فردی مستقل و دارای حقوق بنیادین است؛ از جمله حق حریم خصوصی، حق رشد آزادانه‌ی شخصیت و حق حفاظت در برابر آسیب‌های روحی و روانی.

در ماده‌ی ۱۶ این کنوانسیون به صراحت آمده است:

«هیچ کودکی نباید در زندگی خصوصی، خانواده، منزل یا مکاتباتش مورد مداخله‌ی خودسرانه یا غیرقانونی قرار گیرد و حیثیت و آبرویش مورد تعرض قرار گیرد.»

در بسیاری از کشورها، درباره‌ی حقوق کودکان در فضای دیجیتال، قوانین مشخصی وجود دارد. به‌عنوان مثال:

• قانون GDPR در اروپا، حق «فراموش‌شدن» یا حذف اطلاعات را برای کودک تضمین می‌کند.(حق فراموش شدن یا (Right to be Forgotten) به این معنی است که همه‌ی افراد می‌توانند درخواست کنند داده‌ها و اطلاعاتی که دربارۀ آن‌ها در فضای اینترنت منتشر شده و آن‌ها از انتشار آن رضایت ندارند یا دیگر به آن اطلاعات نیازی ندارند، به‌کل پاک شود. این قانون شامل کودکانی نیز می‌شود که پدرومادرشان عکس‌ها، ویدیوها و اطلاعات شخصی آن‌ها را در معرض دید اینترنتی گذاشته‌اند)
• کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل که به‌طور خاص به احقاق حقوق کودکان زیر هجده سال می‌پردازد نیز بر حفظ حریم خصوصی کودک تأکید دارد.

در ایران نیز قوانین مرتبط با حریم خصوصی دیجیتال در حال توسعه‌ است، اما هنوز برای انتشار تصاویر کودکان در فضای مجازی چارچوب مشخصی وجود ندارد. از این‌رو، آگاهی و مسئولیت‌پذیری پدرومادرها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

غلامرضا پیوندی در کتاب حقوق کودک با اشاره به اصول اساسی حقوق کودکان تأکید می‌کند که پدرومادرها نقش نمایندگی قانونی کودک را دارند، اما این نمایندگی مطلق نیست و باید در چارچوب مصلحت کودک تعریف شود. به‌عبارتی والدین موظف‌اند در هر تصمیمی، به‌ویژه تصمیماتی که ممکن است آینده‌ی کودک را تحت‌تأثیر قرار دهد، مصلحت او را در نظر بگیرند، نه صرفاً احساسات یا نیازهای بزرگسالی خود را.

همچنین، کودکان از حدود ۷ یا ۸ سالگی به‌تدریج از مفهوم حریم خصوصی درک پیدا می‌کنند و در مورد دیده‌شدن در فضاهای عمومی یا آنلاین، حساسیت نشان می‌دهند. اگر پدرومادرها به این نیاز طبیعی بی‌توجه باشند، ناخواسته حس کنترل و استقلال کودک را تضعیف می‌کنند.

زمانی که پدر یا مادر بدون رضایت فرزند که اغلب هنوز توانایی یا فرصت ابراز نظر ندارد، جزییات زندگی شخصی او را با صدها یا هزاران نفر به اشتراک می‌گذارند، پرسش‌هایی جدی مطرح می‌شود:

• آیا این اقدام نقض حریم خصوصی کودک نیست؟
• آیا فرزند برای داشتن گذشته‌ای بدون قضاوت و آزادی برای ساختن هویت شخصی‌اش فرصتی خواهد داشت؟

 

خطرات پنهان اشتراک‌گذاری اطلاعات و تصاویر کودک

برخی از پدرومادرها ممکن است فکر کنند که با خصوصی‌کردن حساب کاربری، می‌توانند از خطرات احتمالی جلوگیری کنند، اما درواقع حتی در فضاهای اینترنتی به‌ظاهر امن نیز خطراتی وجود دارد:

• سوءاستفاده از تصاویر کودک: افراد سودجو می‌توانند از تصاویر کودک برای اهداف ناپسند، از جمله جعل هویت یا محتوای غیراخلاقی استفاده کنند.
• سوءاستفاده از اطلاعات کودک: انتشار اطلاعاتی همچون ساعت رفت‌وآمد، نشانی محل سکونت، مهد یا مدرسه‌ی کودک، او را در معرض خطر و سوءاستفاده قرار می‌دهد.
• برچسب‌زنی اجتماعی زودهنگام: انتشار اطلاعات درباره‌ی رفتار، مشکلات و ویژگی‌های کودک ممکن است در آینده باعث آزار، تمسخر یا قضاوت زودهنگام مدرسه و جامعه شود.
• نقض حریم خصوصی: کودکانی که بزرگ می‌شوند، ممکن است از انتشار تصاویر و اطلاعاتشان در کودکی احساس ناراحتی کنند؛ به‌ویژه اگر این اطلاعات شخصی یا خصوصی باشد.
• ایجاد ردپای دیجیتال (Digital Footprint): هر چیزی که یک‌بار در فضای مجازی منتشر شود، ممکن است همیشه در آن باقی بماند؛ حتی اگر آن را حذف کنیم.
• ایجاد مشکلات شخصیتی متعدد: به اشتراک گذاشتن جزییات زندگی کودک در فضای مجازی ممکن است مشکلاتی چون کمال‌گرایی، کمبود اعتماد‌به‌نفس، اضطراب و بلوغ زودرس را به همراه داشته باشد و کودک و جامعه را به مصرف‌گرایی سوق دهد.

 

پدرومادر چه مسئولیت‌هایی دارند؟

والدگری در عصر دیجیتال به‌معنای داشتن آگاهی، برقراری تعادل و درک خطرات و فرصت‌هاست. پدرومادرها باید در کنار استفاده از امکانات تکنولوژی، به حفظ حقوق و شخصیت فرزندشان نیز توجه کنند.

در ادامه به برخی از مسئولیت‌های مهم پدرومادرها اشاره می‌کنیم:

۱. تفکر پیش از اشتراک‌گذاری

بهتر است پدرومادرها پیش از انتشار هر تصویر یا مطلبی درباره‌ی فرزندشان، از خود بپرسند:

• آیا این تصویر در آینده باعث شرمندگی و ناراحتی فرزندم خواهد شد؟
• آیا اطلاعات حساس یا مکان دقیق ما در آن دیده می‌شود؟
• آیا فرزند بزرگ‌تر من اجازه داده که تصویرش را منتشر کنم؟
• آیا با این کار، امنیت و آرامش روانی او را تهدید می‌کنم؟

۲. آموزش مفاهیم امنیت و حریم خصوصی

ممکن است فرزند ما هنوز کوچک باشد، اما آموزش مفاهیم ساده‌ای مانند «بدن من متعلق به خودم است» یا «اطلاعات شخصی را نباید با هر کسی به اشتراک بگذاریم» می‌تواند پایه‌ای برای امنیت دیجیتال او در آینده باشد.

۳. استفاده از تنظیمات حریم خصوصی

پدرومادرها باید یاد بگیرند چگونه از تنظیمات حریم خصوصی در اینستاگرام استفاده کنند، از جمله:

• خصوصی‌کردن حساب؛
• محدود‌کردن دسترسی دنبال‌کننده‌ها؛
• حذف موقعیت زمانی و مکانی از پست‌ها مانند ساعت رفت‌و‌آمد، نشانی محل سکونت، مهد یا مدرسه کودک؛
• جلوگیری از افزودن خودکار نام کودک به تصاویر (تگ‌شدن) در محتواها.

۴. الگوسازی صحیح

کودکان از مشاهده‌ی رفتار پدرومادرشان می‌آموزند. وقتی پدرومادر خودشان به حفظ حریم خصوصی احترام می‌گذارند، فرزندشان هم یاد می‌گیرد که اطلاعات شخصی‌اش باارزش است.

 

آیا می‌توانیم تعادل برقرار کنیم؟

پاسخ «بله» است. پدرومادرها می‌توانند بدون به خطر انداختن امنیت فرزندشان، خاطرات زیبای کودکی او را ثبت و حتی گاهی به اشتراک بگذارند. برخی راهکارهای مناسب شامل موارد زیر است:

• استفاده از آلبوم‌های خصوصی یا اپلیکیشن‌های خانوادگی به‌جای اینستاگرام عمومی؛
• پوشاندن چهره‌ی کودک یا استفاده از فیلترهای محافظ؛
• به اشتراک گذاشتن تصاویر بدون اطلاعات شخصی یا مکان؛
• گرفتن اجازه از کودک (در صورت بزرگ‌تر بودن) پیش از انتشار عکس.

 

در نهایت، پدرومادر باید بدانند که حفاظت از حریم خصوصی فرزندانشان، یکی از وظایف مهم آن‌ها در دنیای امروز است. هر تصویر، فیلم و داستانی که در فضای مجازی به اشتراک گذاشته می‌شود، بخشی از هویت دیجیتال کودکی است که هنوز نمی‌تواند از خود دفاع کند.

شرنتینگ (اشتراک‌گذاری تصویر و اطلاعات کودک از سوی پدرومادر)، هرچند در ظاهر رفتاری ساده و محبت‌آمیز به‌نظر می‌رسد، اما درواقع تأثیرات عمیق و ماندگاری بر زندگی کودکان دارد. احترام به حریم خصوصی کودک، هم وظیفه‌ای اخلاقی است، هم الزامی حقوقی.

بیاییم با آگاهی، گفت‌وگو و احترام به حقوق و نظر فرزندمان، از او در برابر آسیب‌های پنهان دنیای دیجیتال محافظت کنیم و آینده‌ی فرزندمان را با انتخاب‌های ناسنجیده‌ی امروزمان خراب نکنیم.