نکات تربیتی و مهارت­‌های زندگی

۱. آشنایی اولیه با مفاهیم پایه‌ی سواد دیجیتال: 

به‌طور کلی، این کتاب تلاش می‌کند کودکان را با مفاهیم ابتدایی سواد دیجیتال آشنا کند. در بخش‌های مختلف کتاب به موضوعاتی مانند تفاوت رسانه‌ها، پیام‌های پنهان در تصاویر و تبلیغات، نحوه‌ی تأثیر محتوا بر احساس و رفتار، فضای مجازی، بازی‌های دیجیتال و مصرف محتوا پرداخته می‌شود. این بخش‌ها، اگرچه از نظر عمق و انسجام آموزشی محدود هستند، اما به کودک کمک می‌کنند برای نخستین‌بار با این ایده آشنا شود که دنیای دیجیتال نیازمند آگاهی، دقت و انتخاب است و نمی‌توان با آن همانند فضایی خنثی و بی‌تأثیر برخورد کرد. از این منظر، کتاب را می‌توان تلاشی مقدماتی برای آموزش سواد دیجیتال در سطح کودک دانست که بیشتر نقش آشنایی اولیه و ایجاد حساسیت نسبت به رسانه‌ها را ایفا می‌کند تا آموزش نظام‌مند و عمیق مهارت‌ها.

۲. یادگیری از طریق پرسش و فعالیت:

کتاب با استفاده از تمرین‌ها، جدول‌ها، نقاشی و نوشتن، تلاش می‌کند کودک را از حالت دریافت‌کننده‌ی منفعل خارج کند و او را وارد فرآیند یادگیری فعال نماید. این رویکرد مهارت بیان احساس و فکر را تقویت می‌کند و یادگیری را از سطح حفظ کردن به سطح تجربه نزدیک‌تر می‌کند. 

۳. آموزش غیرمستقیم ارزش گفت‌وگو و تفاوت دیدگاه‌ها:

در بخش‌هایی که کتاب به بازنمایی واقعیت، تفاوت روایت‌ها و نگاه‌های مختلف به یک تصویر یا خبر می‌پردازد، کودک متوجه می‌شود که افراد مختلف می‌توانند برداشت‌های متفاوتی از یک موضوع واحد داشته باشند و اختلاف نظر الزاماً به معنای «اشتباه بودن» یک طرف نیست. این نکته می‌تواند به تقویت همدلی و پذیرش تفاوت‌ها کمک کند.

۴. پرورش مسئولیت‌پذیری فردی در فضای مجازی:

کتاب در بخش‌های مختلف، کودک را به فکر کردن درباره «میزان» و «نوع» استفاده از رسانه‌ها دعوت می‌کند؛ برای مثال: مقایسه مصرف رسانه با تغذیه و اشاره به اینکه مصرف بیش‌ازحد یا نامناسب می‌تواند اثرات منفی داشته باشد.

 سوالاتی برای گفتگو با کودک

1. به نظر تو چرا بعضی عکس‌ها یا فیلم‌ها می‌توانند احساس ما را عوض کنند؟ آخرین باری که یک تصویر یا بازی حالت را تغییر داد چه زمانی بود؟
2. فکر می‌کنی همه‌ی چیزهایی که در فضای مجازی می‌بینیم واقعی هستند؟ اگر نه، از کجا می‌شود فهمید کدامشان واقعی‌ترند؟
3. اگر یک دوستت چیزی را در اینترنت دید و باور کرد که درست نبود، تو چطور می‌توانی به او کمک کنی؟
4. به نظرت چرا بعضی تبلیغ‌ها خیلی دوست‌داشتنی یا هیجان‌انگیز ساخته می‌شوند؟ اگر خودت بخواهی یک تبلیغ بسازی، دوست داری چه پیامی داشته باشد؟
5. به نظر تو چرا وقتی دو نفر یک خبر یا تصویر یکسان را می‌بینند، نظرهای متفاوتی در موردش دارند؟
6. فکر کن یک دنیای دیجیتالِ خوب و امن مخصوص بچه‌ها وجود دارد؛ دوست داری چه چیزهایی در آن باشد و چه چیزهایی نباشد؟
7. به نظر تو استفاده‌ی درست از گوشی، تلویزیون یا بازی‌های دیجیتال چه کمکی به زندگی ما می‌کند و استفاده‌ی نادرست آن‌ها چه مشکلاتی ممکن است بسازد؟

یادگیری عمیق‌­تر از کتاب

1- بازی «کارگاه تصویر و پیام»

چند تصویر ساده (عکس‌های خانوادگی، تصاویر کارتونی، پوستر تبلیغاتی یا عکس خبری) را انتخاب کنید. از کودک بخواهید هر تصویر را توصیف کند و بگوید چه احساسی در او ایجاد می‌کند. سپس از او بخواهید برای همان تصویر یک جمله یا داستان کوتاه بسازد. در مرحله‌ی بعد، عنوان یا توضیح تصویر را عوض کنید و از کودک بپرسید آیا احساسش تغییر کرده است یا نه. این بازی به کودک کمک می‌کند بفهمد تصویر و پیام چگونه می‌توانند برداشت‌ها و احساس‌ها را تغییر دهند.

2- بازی «مکث کن و فکر کن»

در این بازی، شما نقش پیام‌رسان را دارید و چند خبر یا پیام کوتاه (واقعی یا خیالی) برای کودک می‌گویید. کودک قبل از باور کردن پیام، مکث می‌کند و درباره‌ی آن فکر می‌کند. از او بخواهید بگوید چه سؤالی به ذهنش رسیده و چگونه می‌تواند درست یا نادرست بودن پیام را بررسی کند. این بازی به کودک یاد می‌دهد هر پیامی را فوری نپذیرد و با فکر و پرسش تصمیم بگیرد.

نمونه‌ی پیام‌ها برای بازی:

• «می‌گویند اگر بچه‌ها هر روز بیشتر از دو ساعت بازی کامپیوتری انجام بدهند، خیلی باهوش‌تر می‌شوند.»

• «اگر این پیام را برای سه نفر نفرستی، اتفاق بدی می‌افتد.»

• «یک بازی جدید آمده که از همه‌ی بازی‌ها بهتر است و همه‌ی بچه‌ها باید آن را داشته باشند.»

پرسش‌های راهنما برای گفت‌وگو:
به نظرت این حرف می‌تواند درست باشد؟
از چه کسی یا کجا می‌توانی مطمئن شوی؟
بهترین واکنش تو در برابر چنین پیام‌هایی چیست؟

3- فعالیت «ساخت یک تبلیغ خوب»

از کودک بخواهید برای یک چیز ساده و مثبت (مثلاً یک کتاب، بازی یا خوراکی سالم) تبلیغ طراحی کند. مراحل کار را با هم پیش ببرید: انتخاب موضوع، فکر کردن به پیام اصلی، طراحی تصویر یا شعار و ارائه‌ی تبلیغ به خانواده. بعد از اجرا، با کودک درباره‌ی تفاوت تبلیغ صادقانه و اغراق‌آمیز صحبت کنید تا نگاه نقادانه‌تری نسبت به تبلیغات پیدا کند.

4- انتخاب هوشمندانه را تمرین کنید

برای بررسی و انتخاب آگاهانه‌ی فیلم، سریال یا کارتون برای کودک خود، از منابع معتبر استفاده کنید. با همدیگر نام یک برنامه را در سایت «کدومو» یا Common Sense Media جست‌وجو کنید و به رده‌ی سنی، توضیح‌ها و نکات تربیتی آن توجه کنید. سپس با هم درباره‌ی این پرسش‌ها گفت‌وگو کنید: آیا این برنامه برای سن او مناسب است؟ چه پیام‌هایی منتقل می‌کند؟ این کار به کودک کمک می‌کند پیش از تماشا درباره‌ی محتوا فکر کند و به‌تدریج انتخاب آگاهانه و مسئولانه‌تری در استفاده از رسانه‌ها داشته باشد.

درباره متن و تصویر

در این کتاب، متن و تصویر نقش مکمل یکدیگر را در انتقال مفاهیم آموزشی ایفا می‌کنند. متن کتاب با زبانی ساده و مستقیم نوشته شده و تلاش دارد مفاهیم پایه‌ای سواد دیجیتال را در قالب جملات کوتاه، پرسش‌های راهنما و توضیح‌های مرحله‌به‌مرحله به کودک معرفی کند. استفاده از مثال‌های روزمره و طرح پرسش‌های متعدد، خواننده‌ی کودک را به فکر کردن و مشارکت فعال در روند یادگیری دعوت می‌کند. اما در برخی از قسمت‌های کتاب از طنزهایی استفاده شده که مناسب سن کودک نیست و کودک شوخی آن را ممکن است درک نکند. هنگام خواندن کتاب کنار فرزندتان حضور داشته باشید و توضیحات مناسب سنش را به او بدهید.

تصاویر کتاب نیز در کنار متن به‌عنوان ابزار آموزشی به کار رفته‌اند و هدف آن‌ها ساده‌سازی مفاهیم و کمک به درک بهتر موضوعاتی مانند رسانه، پیام، تبلیغ، تصویر و فضای مجازی است. 

 بخشی از کتاب

به این موضوع در سواد رسانه‌، می‌گویند «بازنمایی».
یعنی یک اتفاق واحد و یکسان ممکن است در رسانه‌ها به صورت‌های مختلف بیان شود.

جالب است بدانید که حتی ما آدم‌ها هم گاهی بازنمایی‌های مختلفی از یک اتفاق داریم. مثلاً وقتی به یک مهمانی می‌رویم، تعریف‌های مختلفی در مورد آن مهمانی داریم. بعضی‌ها می‌گویند مهمانی خیلی خوب بود و خیلی خوش گذشت، اما بعضی دیگر نظرشان این است که مهمانی کسل‌کننده بود و حوصله‌شان سر رفته است، بعضی‌ها از غذا و خوراکی‌ها را تعریف می‌کنند، ولی بعضی دیگر از دید و بازدیدهایی که داشته‌اند خوشحالند.

آدم‌ها و مهم‌تر از آن رسانه‌ها، تعاریف متفاوت و البته بازتاب‌های مختلفی از حوادث یکسان دارند.

متن پشت جلد کتاب

 آنچه پیش روی شماست، کتابی جذاب، همراه با عکس، جدول، کاردستی و مطالب کاربردی زیادی است که می‌تواند کودکان ایرانی را با دنیای رسانه‌ها آشنا کند. این کتاب سعی دارد به کودکان کمک کند که از مزایای رسانه‌ها بهره‌مند شده و از معایب آن مطلع و آگاه شوند.

هر کودکی که به‌تنهایی می‌تواند این کتاب را بخواند، حل کند و از آن لذت ببرد. علاوه‌بر آن، مادران، معلمان و مربیان عزیز نیز می‌توانند این کتاب را برای کار در مدارس، پایگاه‌ها، مساجد و نیز در جمع مهمانی‌های خود و یا جمع‌های صمیمانه کودکان انتخاب کرده و مانند یک کتاب کار، آن را با جمعی از کودکان تمرین کنند.

نویسنده‌ی کتاب مباحث کتاب را در طی چند سال آموزش با کودکان و نوجوانان، تدریس و بررسی کرده است. به همین جهت، مباحث متناسب با کودکان انتخاب شده است. همچنین کتاب توسط  یکی از نویسندگان کودک، بازنویسی شده است.

کتاب به روش شناختی نوشته شده که در آن، کودکان خود به کشف مسائل می‌پردازند و از ارائه‌ی یک‌طرفه خودداری شده است. کتاب برای دانش‌آموزان کلاس اول تا ششم مفید است.