دلبستگی ناایمن کودک چگونه ایجاد می‌شود و چه پیامد‌هایی دارد؟

بسیاری از مواقع، پدرومادرها در تربیت فرزندانشان رفتارها و روش‌‌هایی را در پیش می‌گیرند که به‌نظر می‌رسد مفید و مؤثر است، اما درواقع به سلامت روان فرزندانشان آسیب می‌رساند.

یکی از این رفتارها، علاقه و اصرار پدرومادرها به مستقل بارآوردن زودهنگام فرزندانشان و تشویق آنان به قوی‌بودن و به‌اصطلاح روی‌ پای‌ خود ایستادن است.

مادری را در نظر بگیرید که نیازهای فرزندش را با تأخیر برآورده می‌کند، با این توجیه که کودک باید صبر را یاد بگیرد و گرنه لوس می‌شود و از سوی دیگر، پدرومادری را تصور کنید که از ترس کوچک‌ترین آسیب اجازه نمی‌دهند فرزندشان به محیط‌های ناآشنا وارد شود و با آدم‌های جدید ارتباط برقرار کند. این پدرومادرها به‌اشتباه فکر می‌کنند که این رفتار به‌معنای مراقبت از کودک است و غافل‌اند از اینکه هر کدام از این رویکردها، به‌شکلی ممکن است به ایجاد دلبستگی ناایمن بین آن‌ها و فرزندشان منجر شود.

در مقاله‌ی دیگری گفته‌ایم که دلبستگی ایمن حاصل اعتماد کودک به در دسترس بودن پدرومادر است. لازمه‌ی ایجاد رابطه‌ی دلبستگی ایمن بین والد و کودک، اطمینان به این موضوع است که والد بیشتر مواقع در دسترس کودک است و نیاز‌های او را برآورده می‌کند. همچنین فضایی حمایتی را برای کودک فراهم می‌کند تا در مواقع دلخواه در محیط جست‌و‌جو کند و تجربه‌های جدید به دست آورد. اگر یکی از این دو شرط به‌شکل گسترده و شدید خدشه‌دار شود، رابطه‌ی دلبستگی از حالت ایمن خارج و به دلبستگی ناایمن اجتنابی یا اضطرابی منجر خواهد شد.

 

دلبستگی ناایمن اجتنابی

احتمالاً افرادی را دیده‌اید که به برقراری ارتباط با دیگران علاقه‌ای ندارند و با هیچ‌کس چندان صمیمی نمی‌شوند و در ظاهر بسیار مستقل، سخت‌کوش و قوی‌اند و همواره به پیشرفت خود فکر می‌کنند. این افراد احتمالاً دلبستگی اجتنابی دارند.

اگر والدی شرط اول رابطه‌ی امن یعنی در دسترس بودن را رعایت نکند و همواره فرزندش را از خود دور و به جست‌و‌جو در محیط تشویق کند و نقش پایگاه امن را ایفا نکند، رابطه‌ی دلبستگی ناایمنی با فرزندش ایجاد خواهد کرد. درواقع پس از مدتی، کودک دیگر به بودن پدر و مادرش اعتماد نمی‌کند و  امیدی به آن‌ها ندارد، بنابراین کارکرد عاطفی و حمایتی پدرومادر به‌مرور از بین می‌رود.

در افرادی که به دلبستگی ناایمن اجتنابی دچارند، اضطراب پنهانی نیز وجود دارد؛ نگرانی از اینکه رابطه‌ای برقرار کنند و شخص مقابل نتواند نقش پایگاه امن را ایفا کند. درواقع این افراد همیشه از امیدوارشدن به پایگاهی امن و در دسترس بودن آن می‌ترسند، بنابراین ترجیح می‌دهند اصلاً رابطه‌ی نزدیک و صمیمانه‌ای با دیگران برقرار نکنند و به‌اصطلاح روی پای خود بایستند. به عبارت دیگر، بین دو انتخاب «جست‌و‌جو در محیط» و «بازگشت به پایگاه امن»، فقط انتخاب اول برای آنان مطرح است، به این علت که به حضور پایگاه امن اطمینان ندارند.

 

دلبستگی ناایمن اضطرابی

برخلاف گروه قبلی، افرادی که دلبستگی ناایمن اضطرابی دارند، به‌شدت به دیگران وابسته‌اند. آن‌ها از تنها‌شدن هراس دارند، معمولاً نمی‌توانند بدون کمک دیگران کاری را انجام دهند و از این‌که کنار گذاشته شوند و دوست داشته نشوند، احساس نگرانی می‌کنند.

 پدرومادری که فرصت جست‌و‌جو در محیط و فاصله‌گرفتن از خود را برای فرزندشان فراهم نمی‌کنند، این نوع دلبستگی را در آن‌ها به وجود می‌آورند. درواقع آن‌ها این پیام را به فرزندشان می‌دهند که «اگر از من دور شوی، دیگر پیش تو نیستم. پس من را از دست می‌دهی و حمایتم را نخواهی داشت.» بنابراین اگر در مواقعی کودک بخواهد از پدرومادرش فاصله بگیرد و نیاز طبیعی‌اش به کسب تجربه‌های جدید را ارضا کند، تصور می‌کند که پایگاه امن را از دست خواهد داد.

این کودکان با ترسی آشکار و همیشگی زندگی می‌کنند: «اگر کمی از مادرم دور شوم، دیگر ندارمش.» در نتیجه، دائم به پدرومادرشان می‌چسبند و حتی می‌ترسند ‌که مدت کوتاهی از آن‌ها جدا شوند. این بچه‌ها در بزرگسالی نیز نمی‌توانند به‌تنهایی از عهده‌ی خود بربیایند و در روابطشان هیچ‌گونه فاصله‌ و دوری را برنمی‌تابند.

در آخر نکته‌ی بسیاری مهمی را یادآور می‌شویم:

 هیچ‌یک از دو سبک ناایمن دلبستگی به معنای اختلال یا مشکل جدی سلامت روان نیست و صرفاً سبک‌های ارتباطی محسوب می‌شود؛ هرچند افرادی که دلبستگی ایمن دارند، از سلامت بیشتری برخوردارند.

خوب است به نکات زیر نیز دقت کنیم:

1.  هر چه فرزندتان کوچک‌تر باشد، باید مدت زمان بیشتری به نیازهای او رسیدگی کنید.
2. سعی کنید تا پیش از 6 سالگی فرزندتان، به مدت طولانی از او دور نمانید.
3. جست‌و‌جو در محیط و به دست آوردن تجربه‌های جدید، نیاز غریزی همه‌ی کودکان است، به آن توجه کنید.
4.  فرزندتان را به استقلال و انجام کارهای شخصی تشویق کنید، اما در هر موقعیتی به او اطمینان دهید که در کنارش هستید.
5.  هرگز به هیچ علتی به فرزندتان نگویید دوستش ندارید یا می‌خواهید رهایش کنید.