دیر حرف‌زدن کودک؛ علت‌ها و راهکارها

رشد زبان جنبه‌ی مهمی از سال‌های اولیه‌ی زندگی کودک است که پایه‌ای محکم برای مهارت‌های ارتباطی و شناختی او به حساب می‌آید. 

مهارت‌های زبانی کودک، از نخستین آواهای بی‌معنایی که به زبان می‌آورد تا تعریف‌ها و توضیحاتش درباره‌ی آنچه می‌بیند و می‌شنود، معمولاً به ترتیب مشخصی شکل می‌گیرد و پیشرفت می‌کند. با‌این‌حال، برخی از کودکان مهارت‌های زبانی را با تأخیر به دست می‌آورند و به‌اصطلاح عموم، دیر به‌ حرف می‌افتند. دیر حرف‌زدن کودک در‌واقع به این معناست که او هنوز نتوانسته مهارت زبانی‌اش را متناسب با ویژگی‌های گروه سنی‌اش پیش ببرد و به اندازه‌ی هم‌سن‌وسالانش حرف‌ بزند. 

در این نوشتار، دلایل دیر به حرف‌ افتادن کودک، سن معمول رشد زبان در پسران و دختران و رویکردهای مختلف برای مداخله‌ی ‌پدرومادر را بررسی خواهیم کرد.

 

سن حرف‌زدن کودکان

 بیان حروف صدادار پیش از دوازده‌ماهگی آغاز می‌شود و این روند طبیعی تا زمانی‌ ادامه دارد که کودک به مدرسه برود و با طیف گسترده‌تری از کلمات آشنا شود. 

روند رشد مهارت‌های زبان‌آموزی در دختران و پسران متفاوت است که به اختصار به آن اشاره می‌کنیم: 

پسرها: پسرها معمولاً در مقایسه با دختران ممکن است کمی دیرتر زبان باز کنند. یک پسر ممکن است از 18 تا 24 ماهگی، عبارت‌های دوکلمه‌ای را به کار ببرد، در‌حالی‌که دختران ممکن است چند ماه زودتر بتوانند این عبارت‌ها را به زبان بیاورند.

دخترها: دخترها معمولاً به ارتباط کلامی بیشتر علاقه نشان می‌دهند و تمایل دارند زودتر مهارت‌های زبانی را کسب کنند. آن‌ها در حالت عادی از حدود 2سالگی شروع می‌کنند به ترکیب کلمات تا بتوانند جملات ساده بسازند، در‌حالی‌که پسرها برای رسیدن به این نقطه، به چند ماه وقت بیشتر نیز دارند.

 

دلایل دیر حرف‌زدن کودک

دیر حرف‌زدن کودک ممکن است علت‌های مختلفی داشته باشد. پدرومادرها باید از روند طبیعی حرف‌زدن کودکان اطلاعات دقیقی داشته باشند تا در صورت بروز مشکل برای فرزندشان، بتوانند آن را تشخیص دهند و برطرف کنند.

عوامل ژنتیکی: برخی از کودکان ممکن است زمینه‌ی ژنتیکی دیر حرف‌زدن را داشته باشند، زیرا رشد زبان تحت‌تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است. اگر پدر، مادر یا سایر بستگان نزدیک کودک، در دوران کودکی خود به تأخیر در رشد زبان دچار بوده باشند، ممکن است زمینه‌ی ژنتیکی را برای فرزندشان نیز ایجاد کنند.

اختلالات گفتار و زبان: شرایطی مانند ابتلا به اختلال خاص زبان (SLI) یا اختلالات تولید صدا، توانایی بیانی کودک را مختل می‌کند. كودكانی که به اختلال SLI دچارند درك خوبی از زبان دارند، اما برای استفاده از زبان در گفت‌و‌گو و برقراری ارتباط مشكل دارند. اگر فرد صداها، هجاها یا کلمات را به‌گونه‌ای نادرست تولید کند طوری‌که شنونده آنچه را که او می‌گوید به‌سختی درک کند، احتمالاً به اختلال تولید صدا دچار است. کودک مبتلا به SLI ممکن است توانایی لازم برای ساختن جملات درست یا استفاده از واژگان مناسب را هم نداشته باشد.      

 عوامل محیطی: اگر موقعیتی فراهم نباشد که کودک در محیطی غنی از زبان رشد کند، ممکن است یادگیری زبانی او دچار اشکال شود. رشد مهارت‌های زبانی کودکان در خانه‌هایی که اعضای خانواده تعامل کلامی محدودی دارند، ممکن است با تأخیر مواجه شود. 

دوزبانگی: یادگیری چند زبان به‌طور هم‌زمان در برخی موارد ممکن است به تأخیر در رشد زبان کودک منجر ‌شود، زیرا کودک اطلاعات زبان‌های مختلف را به‌طور مجزا پردازش و سازمان‌دهی می‌کند. کودکی که در یک خانواده‌ی دوزبانه بزرگ می‌شود ممکن است مدتی طول بکشد تا بین زبان‌ها تمایز قائل شود، اما در نهایت هر دو را یاد می‌گیرد. 

 

راه‌های درمان دیر حرف‌زدن کودک

نوزاد از لحظات اولیه‌ی تولد و حتی پیش از آن، صداهای مختلف را می‌شنود و آن‌ها را درک می‌کند و اولین ارتباطی که با اطرافیان برقرار می‌کند، از طریق گریه‌کردن است. برای مطالعه بیشتر به مقاله "حرف زدن با نوزاد" هم مراجعه کنید.

در اغلب کودکان روند طبیعی رشد مهارت کلامی در دوسالگی به حدی می‌رسد که بزرگ‌ترها می‌توانند تا 50 درصد از کلام آن‌ها را درک کنند، تا سه‌سالگی این مقدار به حداقل 75 درصد می‌رسد و چهار‌سالگی سنی است که اطرافیان می‌توانند بیشتر کلمات کودک را درک کنند. البته به دلایلی که در بالا اشاره شد، سیر این روند از کودکی به کودک دیگر متفاوت است، اما در عموم کودکان کم‌وبیش همین روند پیش می‌رود.

 با آگاهی از این روند و در نظر داشتن تفاوت‌های فردی بچه‌ها، اگر احساس کردید فرزندتان در حرف‌زدن دچار تأخیر یا ناتوانی شده، از راهکارهای زیر استفاده کنید:

مداخله‌ی زودهنگام: شناسایی و رسیدگی به تأخیرهای زبانی در مراحل اولیه‌ی رشد بسیار مهم است چون امکان مداخله‌ی مؤثر و به‌موقع را فراهم می‌کند. شرکت در جلسات گفتاردرمانی برای کودک نوپایی که نشانه‌های تأخیر زبانی دارد، مهارت‌های گفتاری و ارتباطی او را به‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد. 

مشارکت پدرومادر: مشارکت پدرومادر در فعالیت‌های زبان‌آموزی در خانه، کمک می‌کند که فرزندشان در معرض زبان قرار بگیرد. برای مثال کتاب‌خواندن منظم پدرومادر برای فرزندشان تأثیر مثبتی بر گسترش دایره‌ی واژگانی او خواهد داشت. 

گفتاردرمانی: گفتاردرمانگرهای حرفه‌ای می‌توانند از تکنیک‌های مختلفی برای بهبود ‌بیان کودک و مهارت‌های زبانی او استفاده کنند. جلسات گفتاردرمانی ممکن است شامل بازی‌ها و تمرین‌های تعاملی باشد که یادگیری را برای کودک لذت‌بخش می‌کند.

تشویق به تعامل و ارتباط: تعامل و برقراری ارتباط برای کمک به کودکانی که دیر حرف می‌زنند نقش حیاتی دارد. پدرومادر می‌توانند با برقراری گفت‌و‌گوهای دوطرفه، حتی اگر کودک توانایی پاسخ‌دادن نداشته باشد، فرصت‌هایی را برای تمرین حرف‌زدن فراهم کنند. این کار می‌تواند شامل مطرح‌کردن سؤال‌های ساده و دادن فرصت کافی به کودک برای پاسخ‌دهی او باشد؛ حتی اگر پاسخ او غیرکلامی است. افزون بر این، بازی‌های نقش‌آفرینی و تعاملی که در آن‌ها کودک تشویق می‌شود تا نقش‌های مختلفی را ایفا کند، می‌تواند به تقویت مهارت‌های ارتباطی او کمک کند. همچنین، استفاده از کتاب‌های تصویری و اشاره‌ی مادر یا پدر به اشیاء و تصاویر، به کودک کمک می‌کند تا درک بهتری از زبان و نحوه‌ی استفاده از آن پیدا کند.

 

نقش تغذیه در حرف‌زدن کودک

تغذیه در رشد کلی کودکان نقش حیاتی دارد. عوامل تغذیه‌ای ممکن است به‌تنهایی علت دیر حرف‌زدن کودک نباشد، اما تغذیه‌ی مناسب می‌تواند به سلامت کلی کودک کمک کند و به‌طور غیرمستقیم بر رشد زبانی او نیز تأثیر بگذارد. گنجاندن انواع متنوع موادغذایی مانند ماهی‌های چرب، گوشت بدون ‌چربی، تخم‌مرغ، لوبیا و غلات غنی‌شده، میوه و سبزیجات و در آخر لبنیات در رژیم غذایی کودک، موادمغذی ضروری بدن او را فراهم می‌آورد که به‌شکل غیرمستقیم از رشد شناختی او حمایت کرده و به مهارت‌های زبانی او کمک می‌کند. البته توجه به این نکته ضروری است که تغذیه‌ی کودک مهم است، اما دیر حرف‌زدن او تحت‌تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و رشدی است و رژیم‌های تغذیه‌ای باید مکمل مداخله‌های مبتنی بر شواهد متناسب با نیازهای خاص کودک باشد، نه جایگزین آن.

 

کلام آخر

دیر حرف‌زدن در کودکان ممکن است ناشی از عوامل مختلفی باشد؛ از تأثیرات ژنتیکی گرفته تا شرایط محیطی. با‌این‌حال، با مداخله‌ی زودهنگام پدرومادر و رویکردهای هدفمند آن‌ها، در نهایت بسیاری از کودکان از نظر رشد زبان به همسالان خود می‌رسند.

 آگاهی از سن معمول حرف‌زدن برای پسران و دختران به پدرومادرها و مربیان این امکان را می‌دهد که تأخیرهای احتمالی را شناسایی کنند و پشتیبانی به‌موقع ارائه دهند و برای ارتباط مؤثر و رشد ذهنی کودک پایه‌ای قوی ایجاد کنند.