بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی در نوجوانان
بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی دسته‌ای از اختلالات تغذیه‌ای هستند که نوعی بیماری جدی بالینی محسوب می‌شوند. این اختلال‌ها اغلب از دوران نوجوانی یا جوانی آغاز می‌شوند و شروع آن‌ها پیش از سن بلوغ و پس از چهل‌سالگی نامعمول است. شیوع این بیماری در دخترها بیشتر است، اما پسرها نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.
نشانه‌های بی‌اشتهایی عصبی چیست؟
بی‌اشتهایی عصبی یا آنورکسیا نوعی محدودیت مداوم در مصرف غذاست که بر اساس سن، جنس و مسیر رشد جسمی به کاهش وزن نگران‌کننده منجر می‌شود. افراد مبتلا به این اختلال به‌شدت از افزایش وزن و چاقی می‌ترسند و ممکن است مدام وزنشان را به‌طرز وسواس‌گونه بررسی کنند. آن‌ها همچنین دیدگاه‌های غیرواقعی درباره‌ی بدن خود دارند و برای کاهش وزن روش‌های مختلفی مثل رعایت رژیم‌های سخت و ورزش بیش از اندازه را امتحان می‌کنند. این افراد سعی می‌کنند تا حد امکان کمتر غذا بخورند.
افراد مبتلا به بی‌اشتهایی ممکن است نشانه‌های فیزیکی، عاطفی و رفتاری متعددی داشته باشند.
نشانه‌های بی‌اشتهایی عصبی مرتبط با تغذیه یا وزن:
- کمبود وزن؛
- ادراک نادرست درباره‌ی وزن، اندازه یا شکل ظاهری بدن و ترس شدید از چاق‌شدن، حتی مواقعی که در حال کاهش وزن هستند؛
- فعالیت بدنی بیش از اندازه با هدف سرعت‌بخشی به کاهش وزن؛
- انکار احساس گرسنگی.
بسیاری از نشانه‌های فیزیکی مرتبط با بی‌اشتهایی اغلب به دلیل گرسنگی و سوء تغذیه است که احتمال دارد شامل موارد زیر باشد:
- کم‌آبی بدن و پوست بسیار خشک؛
- دل‌درد؛
- یبوست؛
- سرگیجه؛
- بی‌حالی و خستگی شدید؛
- حساسیت به هوای سرد.
نشانه‌های عاطفی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- گوشه‌گیری و کناره‌گیری از موقعیت‌های اجتماعی؛
- تحریک‌پذیری؛
- تغییرات خلق‌و‌خو؛
- افسردگی.
عوارض احتمالی بی‌اشتهایی عصبی در نوجوانان
بی‌اشتهایی عصبی ممکن است بر سلامت جسمانی کودکان و نوجوانان تأثیر بگذارد و باعث کمبودهای تغذیه‌ای و تأخیر در رشد شود. همچنین ممکن است به مشکلات سلامتی نیز منجر شود:
- ضربان کُند، سریع یا نامنظم قلب؛
- فشار خون پایین؛
- کم‌خونی؛
- کم‌بودن گلبول‌های سفید؛
- مشکلات دستگاه گوارش؛
- از‌دست‌دادن مایعات بدن و ایجاد نارسایی در کلیه‌ها؛
- اختلال در سیستم غدد درون‌ریز و سطوح پایین‌تر هورمون رشد؛
- ضعیف‌شدن ماهیچه‌ها و استخوان‌ها یا پوکی استخوان؛
- ریزش مو؛
- یبوست، درد معده و حالت تهوع؛
- اختلال در تمرکز و کارکرد حافظه.
نشانه‌های پرخوری عصبی چیست؟
پراشتهایی یا پرخوری عصبی که به آن بولیمیا نیز می‌گویند، نوع دیگری از اختلالات خوردن است که افراد مبتلا به آن به‌طور کنترل‌ناپذیری پرخوری می‌کنند و حجم زیادی از غذا را در مدت‌زمان کوتاه می‌خورند. این افراد ممکن است بعد از خوردن غذا برای جلوگیری از افزایش وزن، خودشان را وادار کنند که بالا بیاورند. آن‌ها اغلب وزن عادی دارند یا حتی وزنشان کم است، اما خود را بیش از اندازه چاق تصور می‌کنند. درواقع پرخوری و به دنبال آن رفتارهای ناسالم برای جلوگیری از افزایش وزن، دو نشانه‌ی اصلی پرخوری عصبی است.
هر فرد مبتلا ممکن است علائم متفاوتی داشته باشد، اما شایع‌ترین علائم پرخوری عصبی عبارت‌اند از:
- تغییرات وزنی زیاد؛
- صرف وقت زیاد برای ورزش؛
- عزت‌نفس پایین و قضاوت خود بر اساس وزن؛
- غذا‌خوردن به‌تنهایی و اجتناب از خوردن غذا در موقعیت‌های اجتماعی؛
- احساس انزجار یا احساس گناه پس از پرخوری؛
- وسواس درباره‌ی غذا، وزن و فرم بدن؛
- دل‌سردی و نارضایتی از ظاهر خود؛
- ناتوانی در مدیریت میزان کالری دریافتی.
چه مشکلاتی ممکن است رخ دهد؟
پرخوری عصبی ممکن است به سوء تغذیه منجر شود و تقریباً به تمام سیستم بدن آسیب برساند. استفراغ‌های مکرر و رفتارهای ناسالم در پرخوری عصبی احتمال دارد این مشکلات را بروز دهد:
- کم‌آبی بدن؛
- دل‌درد؛
- مشکلات دندان و لثه؛
- مشکلات جدی معده، روده، قلب و کلیه.
- افزایش احتمال ابتلا به اضطراب، افسردگی، اختلال وسواس فکری-عملی.
- افزایش احتمال مصرف الکل یا مواد مخدر.
عوامل ابتلا به بی‌اشتهایی یا پراشتهایی عصبی
معمولاً بی‌اشتهایی یا پراشتهایی عصبی با حادثه‌ا‌ی پرفشار در زندگی آغاز می‌شود، اما پیداکردن علت دقیق ابتلا به این اختلالات دشوار است چراکه اغلب حاصل ترکیبی از عوامل و دلایل مختلف‌اند.
برخی از عوامل مؤثر عبارت‌اند از:
- عوامل ژنتیکی: افراد با سابقه‌ی خانوادگی اختلالات خوردن که استعداد ژنتیکی هم دارند، احتمال بیشتری هست که در معرض خطر باشند. این افراد به احتمال زیاد در خانواده‌هایی به دنیا آمده‌اند که سابقه‌ی مشکلات وزن و اشتها، اختلالات تغذیه، بیماری‌های جسمی، افسردگی و اختلال دوقطبی یا سوء مصرف مواد دارند. اضافه‌وزن کودک در اوایل دوران بلوغ نیز یکی از عوامل افزایش احتمال ابتلای او به پراشتهایی عصبی است.
- عوامل بیولوژیکی: بی‌تعادلی در انتقال‌دهنده‌های عصبی، به ویژه سروتونین، ممکن است در ایجاد بی‌اشتهایی نقش داشته باشد.
- تأثیرات محیطی: فشارهای جامعه، نگرش اجتماعی به ظاهر افراد، قرار‌گرفتن در معرض رسانه‌ها و فرهنگ‌هایی که در آن‌ها لاغری ارزش تلقی می‌شود، ممکن است به نارضایتی فرد از بدن خودش و تمایل او به کاهش شدید وزن منجر شود.
- ویژگی‌های شخصیتی و خلق‌و‌خو: افرادی که به اختلالات اضطرابی دچارند یا رفتار و افکار وسواس‌گونه دارند، در خطر شدید ابتلا به این اختلالات هستند. برخی از ویژگی‌های شخصیتی مانند کمال‌گرایی و عزت‌نفس پایین نیز ممکن است فرد را در برابر ابتلا به این اختلالات آسیب‌پذیرتر کند.
بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی چگونه درمان می‌شوند؟
برای درمان این اختلالات باید به نشانه‌های کودک یا نوجوان توجه داشته باشیم و برای تشخیص قطعی، فوری به متخصص مراجعه کنیم، زیرا تشخیص و درمان زودهنگام این اختلالات از مشکلات جدی و مهم آینده جلوگیری می‌کند. مداخله‌ی زودهنگام پدر و مادر و فراهم‌آوردن بستر حمایتگرانه از جانب آن‌ها از عوامل کلیدی کمک به افراد مبتلا برای غلبه بر بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی است و به برقراری روابط سالم‌تر آن‌ها با غذا و بدنشان کمک می‌کند.
درمان این اختلالات معمولاً شامل رویکردی چند‌بعدی از جمله نظارت پزشکی، مشاوره‌ی تغذیه‌ای، حمایت روان‌پزشکی و درمان روان‌شناختی برای رسیدگی به مسائل بنیادی‌تر است. برخی از افرادی که به کاهش وزن شدید و سوء تغذیه یا مشکلات جدی سلامتی دچارند، ممکن است به بستری‌شدن در بیمارستان نیاز داشته باشند تا تحت نظارت مستقیم قرار گیرند.
اهداف اصلی درمان عبارت‌اند از:
- متوقف‌کردن رفتارهای ناسالم؛ مانند روزه‌داری افراطی، پرخوری، استفراغ تعمدی و ورزش بیش از اندازه؛
- بازگرداندن وزن به حالت طبیعی؛
- تغییر دیدگاه در مورد بدن و نگرش افراد به غذا‌خوردن.
نوجوانان مبتلا به بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی، با تشخیص زودهنگام و دریافت درمان و حمایت مناسب، بهبودی کامل پیدا می‌کنند. بعضی اوقات ممکن است علائم بیماری بازگردد، بنابراین مهم است که فرد تحت نظارت پزشک و درمانگر متخصص باشد تا در اسرع وقت به مسیر درمان هدایت شود.
پدرومادرها چگونه می‌توانند کمک کنند؟
از آن‌جایی‌که این اختلالات با احساس نگرانی شدید درباره‌ی وزن و شکل ظاهری بدن مرتبط است، مشارکت خانواده و حمایت از نوجوان در بهبود او نقش مهمی دارد. مادر و پدر می‌توانند نگرش مثبت فرزندشان درباره‌ی ورزش و تغذیه را تقویت کنند، در کمک به بهبودی فرزندشان و بازگشت او به وزن سالم نقشی کلیدی داشته باشند و با تغییر الگوهای فکری فرزندشان به او کمک کنند تصویر بدنی سالمی داشته باشد.
اگر احساس می‌کنید فرزندتان علائم این اختلالات را نشان می‌دهد، حتماً برای تشخیص قطعی به پزشک و روان‌شناس متخصص مراجعه کنید و این نکات را در نظر داشته باشید:
الگوی خوبی باشید. از وزن، بدن یا ظاهر خود و فرزندتان انتقاد نکنید. درباره‌ی بدن خودتان به شیوه‌‌ای مثبت صحبت کنید.
در فرزندتان حس شرمساری ایجاد نکنید. طوری رفتار نکنید و حرفی نزنید که موجب شود فرزندتان از ظاهر خود خجالت بکشد یا احساس بدی به آن داشته باشد.
روش زندگی سالم را در پیش بگیرید. داشتن رژیم غذایی سالم و متنوع و فعالیت بدنی و ورزش را به روال همیشگی و عادی زندگی خود تبدیل کنید.
محرک‌های اثرگذار را شناسایی کنید. مشکلاتی مانند استرس، مسائل محیطی و اجتماعی و خواب ناکافی ممکن است فرد را به رفتارهای غذایی ناسالم وادار کند. سعی کنید آن‌ها را شناسایی کنید تا برای رفعشان راه‌حل‌های مناسبی پیدا کنید.
مهم است که بدانیم بی‌اشتهایی و پراشتهایی عصبی نوعی از مشکلات پیچیده‌ی سلامت روان هستند و افراد مختلف ممکن است ترکیبات منحصر‌به‌فردی از علائم این اختلالات را داشته باشند که وضعیت و شدت بیماری آن‌ها را مشخص می‌کند. مداخله‌ی زودهنگام و درک درست از ماهیت پیچیده‌ی این بیماری‌ها، به بهبود آن‌ها سرعت می‌بخشد.
