تنبلی چشم کودک: علائم و روش‌های تشخیص آن

 احتمالاً بارها اصطلاح «تنبلی چشم» را شنیده‌‌اید یا در جایگاه پدرومادر، با مشکل تنبلی چشم فرزندتان مواجه شده‌اید‌. تنبلی‌ چشم یا آمبلیوپی(Amblyopia) یکی از اختلال‌های شایع دوران کودکی است که در آن، معمولاً بینایی یکی از چشم‌ها درست عمل نمی‌کند. این اختلال در افراد بزرگسال هم دیده می‌شود که در هر سنی درمان‌پذیر است. 

در این نوشتار، به نشانه‌ها، راه‌های مواجهه با این اختلال و درمان آن می‌پردازیم. اگر شما یا فرزندتان با این مشکل دست‌و‌پنجه نرم می‌کنید، این مطلب می‌تواند راهنمای مفیدی برایتان باشد.

 

تنبلی‌ چشم چیست؟

اصطلاح تنبلی ‌چشم، همان کاهش دید در یک چشم است که به دلیل اختلال رشدی در بینایی در چشم ایجاد می‌شود. در این حالت، چشم ضعیف یا تنبل نوعی سرگردانی دارد که نمی‌تواند بر روی اجسام یا یک نقطه‌ی ثابت تمرکز کند. یکی از عوامل اصلی کاهش بینایی در کودکان، تنبلی چشم است که تقریباً از بدو تولد تا حدود هشت‌سالگی ایجاد می‌شود. تنبلی‌ چشم معمولاً یکی از چشم‌ها را درگیر می‌کند و خیلی کم پیش می‌آید که هر دو چشم به تنبلی دچار شوند.

این مشکل معمولاً زمانی به وجود می‌آید که مغز مجبور می‌شود برای دریافت اطلاعات تصویری، از بین دو چشم، چشم سالم را انتخاب و مسیر چشم دیگر را مسدود کند. مسدود شدن یکی از چشم‌ها توسط مغز، کم‌کم آن را کم‌کارتر و ضعیف‌تر می‌کند. کودکان اغلب به این مشکل عادت می‌کنند و ممکن است به پدرومادر اطلاع ندهند. در نتیجه، تنبلی‌ چشم کودک ممکن است سال‌ها تشخیص داده نشود، اما با تشخیص زودهنگام تنبلی چشم و درمان به‌موقع آن می‌توانیم از بروز مشکلات جدی در دوران مدرسه جلوگیری کنیم. ساده‌ترین راه‌حل برای این مشکل مراجعه به چشم‌پزشک است.

 

نشانه‌های تنبلی‌ چشم در کودک

تشخیص زودهنگام تنبلی‌ چشم کودک بسیار مهم است، زیرا درمان در سال‌های اولیه‌ی زندگی، بهترین نتایج را به دنبال دارد. 

برخی از نشانه‌هایی که پدرومادرها می‌توانند از طریق آن به تنبلی چشم فرزندشان پی ببرند:

• کج کردن سر یا چرخاندن چشم‌ها: کودکان مبتلا به تنبلی‌ چشم ممکن است برای دیدن بهتر، سرشان را کج کنند یا چشم‌هایشان را بیش از اندازه حرکت دهند.
• ناتوانی در تمرکز و مشکلات دیداری: ممکن است تمرکز روی اشیا یا کلمات برای کودک سخت باشد و نتواند به‌درستی کتاب بخواند یا تخته را ببیند.
• ضعف در تشخیص عمق: کودکان مبتلا به تنبلی‌ چشم ممکن است نتوانند فاصله و عمق را به‌راحتی تشخیص دهند و در فعالیت‌های روزمره، و انجام فعالیت‌های ورزشی مدام به مشکل بربخورند.
• مالیدن چشم‌ها: این کودکان ممکن است بیشتر از حد معمول چشم‌هایشان را بمالند یا از خستگی چشم شکایت کنند.
• تنگ کردن چشم‌ها: کودکانی که تنبلی چشم دارند، مدام چشم‌هایشان را تنگ می‌کنند که شاید بتوانند بهتر ببینند.
• مشکلات یادگیری و تحصیلی: این کودکان ممکن است در خواندن تأخیر و در نوشتن عملکرد ضعیفی داشته باشند و سرعت یادگیری آن‌ها کاهش یابد.

 

عوامل مؤثر بر تنبلی ‌چشم کودک

چند عامل ممکن است مانع از ایجاد ارتباط طبیعی بین مغز و چشم شده و به تنبلی‌ چشم منجر ‌شود، از جمله:

• استرابیسم: یکی از مشکلات رایجی است که در آن، یک یا هر دو چشم به داخل، بیرون، بالا یا پایین منحرف می‌شوند. اگر چشم‌ها هم‌راستا نباشند، چشم راست یا چپ‌ غالب می‌شود. بینایی چشمی که دید بهتری دارد، طبیعی می‌ماند زیرا ارتباط عادی مغز با آن چشم برقرار است. چشم منحرف به‌درستی متمرکز نمی‌شود و مغز اطلاعات ارسالی آن را نادیده می‌گیرد که درنهایت به آمبلیوپی یا تنبلی‌ چشم کودک منجر می‌شود.
• انسداد بینایی: همه‌ی کودکان مبتلا به تنبلی ‌چشم، مشکل استرابیسم نخواهند داشت. تنبلی‌ چشم ممکن است به دلیل یک اختلال ساختاری به وجود آید که باعث می‌شود بینایی مسدود یا مختل شود؛ مانند افتادگی پلک یا آب‌مروارید.
• مشکلات بینایی: از دیگر عوامل تنبلی ‌چشم کودک مواردی مانند دوربینی شدید(هایپروپیا)، نزدیک‌بینی(مایوپیا)، یا آستیگماتیسم(نوعی از تاری بینایی) است. این مشکلات باعث می‌شود بینایی تار شود و تصاویرِ تار به مغز ارسال شود که در این صورت، مغز هرگز به دیدن تصویر کاملاً واضح عادت نمی‌کند. 

 

تنبلی‌ چشم کودک چگونه درمان می‌شود؟

برای درمان تنبلی ‌چشم، مغز را وادار می‌کنند تا از چشم ضعیف بیشتر استفاده کند و با این روش، بینایی آن را بهبود می‌بخشند. این کار با کمک عینک، چسب چشم، قطره‌های چشمی، جراحی یا ترکیبی از این روش‌ها انجام می‌شود:

• عینک: زمانی که تنبلی‌ چشم ناشی از مشکلات بینایی یا آنیزومتروپیا(دید واضح‌تر یکی از چشم‌ها) است، عینک تجویز می‌شود. عینک کمک می‌کند تصاویر واضح و متمرکز به مغز ارسال شوند و به مغز آموزش می‌دهد تا چشم ضعیف را فعال کند. این کار مغز را هدایت می‌کند که از هر دو چشم استفاده کند و بینایی طبیعی را ارتقا دهد. برای مطالعه بیشتر می‌توانید از مقاله "روش های ترغیب کودکان به عینک زدن" کمک بگیرید.
• بستن چشم: در بسیاری از موارد، برای درمان کودکان مبتلا به تنبلی‌ چشم، چشم قوی‌تر با پوششی بسته می‌شود. این پوشش باید، بسته به شرایط، بین 2 تا 6 ساعت در روز، زمانی که کودک بیدار است، چند ماه یا حتی سال‌ها استفاده شود.
• قطره‌های آتروپین: قطره‌های آتروپین بینایی چشم قوی‌تر را به‌طور موقت تار می‌کنند و مغز را مجبور می‌کنند تصاویر را با چشم ضعیف‌تر تشخیص دهد. آتروپین در مواردی که تنبلی‌ چشم خفیف یا متوسط باشد، مؤثر است، اما در موارد شدید تأثیر کمتری دارد.
• جراحی: اگر استرابیسم یا انحراف(چشم چپ یا راست) باعث تنبلی‌ چشم کودک شده باشد و درمان با عینک، بستن چشم یا ریختن قطره‌ وضعیت چشم‌ها را بهبود ندهد، جراحی عضله‌ی چشم ممکن است گزینه‌ی مناسبی باشد. اگر تنبلی ناشی از افتادگی پلک یا آب مروارید نیز باشد، جراحی ممکن است کمک‌کننده باشد.

در جراحی، پزشک عضلاتی را که باعث انحراف چشم می‌شوند، شل یا سفت می‌کند. این نوع جراحی معمولاً بدون نیاز به بستری در بیمارستان انجام می‌شود.

 

برای پیشگیری از تنبلی چشم کودک چه باید کرد؟

گاهی اوقات هیچ نشانه‌ای از مشکل بینایی در کودک وجود ندارد. به همین دلیل بسیار مهم است که چشم کودکان هر سال زیر نظر چشم‌پزشک معاینه‌ شود. این معاینه‌ها باید از دوران نوپایی و پیش‌دبستانی آغاز شود تا مشکلات، قبل از رسیدن کودک به بلوغ بینایی، تشخیص داده شود. همچنین توصیه می‌شود برای معاینات جامع دوره‌ای چشم کودکان، به چشم‌پزشک یا اپتومتریستی مراجعه کنید که در زمینه‌ی معاینه‌ی کودکان آموزش دیده و تجربه دارد. 

 

راه‌های مواجهه با تنبلی چشم کودک 

نقش پدرومادرها و معلمان در تشخیص زودهنگام و درمان تنبلی‌ چشم کودک بسیار حیاتی است. در این بخش، به برخی از راهکارهای مواجهه با این مشکل اشاره می‌کنیم:

• مراجعه به پزشک متخصص: در صورتی که هر یک از علائم تنبلی چشم مشاهده شد، پدرومادر باید فرزندشان را به پزشک متخصص چشم ببرند. غربالگری‌های بینایی که در مدرسه انجام می‌شود نیز می‌تواند به تشخیص زودهنگام این مشکل کمک کند.
• حمایت و همراهی در درمان: درمان تنبلی چشم به همکاری مداوم پدرومادرها نیاز دارد و ممکن است زمان‌بر باشد. مثلاً اگر پزشک تشخیص داد که لازم است یکی از چشم‌های بچه بسته باشد، پدرومادر باید مطمئن شوند که فرزندشان به‌طور منظم از چشم‌بند استفاده می‌کند. البته اطمینان حاصل کردن از اینکه کودک در بستن منظم چشم‌بند همکاری می‌کند، ممکن است چالش‌برانگیز باشد. در این حین، شما در جایگاه پدرومادر می‌توانید درمان را به بخشی از بازی‌های روزمره‌ی کودک تبدیل کنید. مثلاً برای بستن چشم‌بند می‌توانید داستانی بسازید که فرزندتان نقش قهرمان آن را بازی می‌کند و چشم‌بند به او قدرت ویژه‌ای می‌دهد. به کمک این راهکار انگیزه‌ی کودک برای همکاری بیشتر می‌شود. همچنین می‌توانید فرزندتان را به پارک ببرید. بازی با او بیرون از خانه، ساعاتی توجهش را به موضوعات دیگر جلب خواهد کرد.
• تقویت اعتماد‌به‌نفس کودک: از آنجا که کودکان مبتلا به تنبلی ‌چشم ممکن است به دلیل مشکلات بینایی، احساس ناامنی و کمبود اعتماد‌به‌نفس کنند، پدرومادرها و معلمان باید خودباوری کودک را تقویت کنند و برای بیشترشدن انگیزه‌ی او از فعالیت‌های مناسب کمک بگیرند؛ فعالیت‌هایی مانند تمرکز بر توانایی‌های کودک در ساختن کاردستی‌.
• همراهی در انجام تمرینات چشمی: می‌توانید با انجام تمرینات بینایی و بازی‌هایی که به تقویت چشم ضعیف کمک می‌کند، درمان را برای فرزندتان جذاب‌تر و مؤثرتر کنید؛ بازی‌هایی مانند چیدن پاز‌ل‌های تصویری، پرتاب و گرفتن توپ‌های کوچک، رنگ‌آمیزی در دفترچه‌های کوچک، بازی ماروپله و بازی با نخ و مهره.
• استفاده از فناوری: از فناوری‌های نوین و اپلیکیشن‌های مختلف نیز می‌توانید برای کمک به درمان تنبلی‌ چشم استفاده کنید. بعضی ابزارها با ارائه‌ی تمرینات جذاب و بازی‌های آموزشی، درمان را برای کودکان لذت‌بخش‌تر و آن‌ها را به همراهی در روند درمان تشویق می‌کنند.

 اپلیکیشن سایکلاپس برای درمان تنبلی چشم از واقعیت مجازی و هوش مصنوعی بهره می‌گیرد. این اپلیکیشن با بازی‌های اختصاصی و ارائه‌ی گزارش‌های دوره‌ای، درمان را مؤثرتر و جذاب‌تر می‌کند و روند بهبودی را سرعت می‌بخشد.

البته باید به میزان ساعت‌های استفاده از ابزار دیجیتال هم توجه شود. برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی این موضوع، می‌توانید مقاله‌ی ما را در دانابن با عنوان «مدیریت استفاده از ابزارهای دیجیتال برای کودکان» مطالعه کنید.

 

کلام آخر

تنبلی چشم کودک اختلال درمان‌پذیری است که اگر زودهنگام تشخیص داده شود، از عوارض جدی آن در آینده جلوگیری خواهد شد. پدرومادرها و معلمان با دقت در مشاهده‌ی نشانه‌های اولیه و همکاری در فرایند درمان می‌توانند به کودکان کمک کنند که این مشکل را پشت سر بگذارند و در مدرسه و زندگی روزمره عملکرد بهتری داشته باشند.