ضرورت سواد رسانه‌ای برای کودکان در عصر دیجیتال

در دنیای امروز که کودکان و نوجوانان در معرض طیف گسترده‌ای از محتوا قرار دارند، مجهزکردن آن‌ها به سواد رسانه‌ای بسیار ضروری است. سواد رسانه‌ای به کودکان این توانایی را می‌دهد که وقتی با اطلاعاتی روبه‌رو می‌شوند، آن را تجزیه و تحلیل و ارزیابی کنند. به‌علاوه کمک می‌کند که با اطمینان و مسئولیت‌پذیری بیشتری در فضای دیجیتال فعالیت کنند. 

در این مقاله، اهمیت سواد رسانه‌ای برای کودکان در عصر دیجیتال را بررسی می‌کنیم. سپس برای تقویت مهارت‌ تفکر انتقادی در بچه‌ها و استفاده‌ی هوشمندانه از محتوای رسانه‌ها راهبردهایی عملی پیشنهاد می‌دهیم. 

 

سواد رسانه‌ای چیست و چرا مجهزشدن به آن ضرورت دارد؟

سواد رسانه‌ای به توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید محتوای رسانه‌ای اشاره دارد و مهارت مهمی ‌است که ما را به فهم عمیق‌تری از چگونگی و چرایی محتواهای رسانه‌ای می‌رساند تا سوگیری‌ها یا تأثیرات این محتوا‌‌ها را بهتر درک کنیم. 

علاوه بر رسانه‌های سنتی، پیام‌های متنی و صوتی، ویدئوها و پست‌های شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های دیجیتال و تبلیغات نیز نوعی رسانه محسوب می‌شوند. وقتی کودکان و نوجوانان به مهارت سواد رسانه‌ای دست پیدا کنند، می‌توانند اطلاعات قابل اعتماد را از اطلاعات نادرست تشخیص دهند، دلایل و انگیزه‌های سازندگان پیام‌ها را بشناسند، منابع و اطلاعات را زیر سؤال ببرند و درباره‌ی آن‌چه با دیگران به اشتراک می‌گذارند، آگاهانه تصمیم بگیرند. 

 

بزرگسالان چگونه باید با پیام‌ رسانه‌ها مواجه شوند؟

ما در جایگاه پدرومادر، پیش از آنکه به فکر تقویت سواد رسانه‌ای‌ فرزندانمان باشیم، باید این مهارت را در خودمان ایجاد کنیم. ما در عصری زندگی می‌کنیم که  هر کسی می‌تواند اطلاعاتی را تولید و آن را منتشر کند. هر شخص یا سازمانی برای تولید و انتشار پیام و اطلاعات در رسانه‌ها انگیزه‌ای دارد. اگر ما مصرف‌کنندگان هوشمندی باشیم، هنگام دریافت هر نوع محتوا و پیام، چند پرسش کلیدی را مطرح می‌کنیم و به آن‌ها پاسخ می‌دهیم: 

• چه شخص یا سازمانی این پیام را منتشرکرده، و ممکن است چه انگیزه‌ی از انتشار آن داشته باشد؟
• مخاطب اصلی این پیام کیست و برای اثرگذاری روی چه افرادی تولید شده است؟
• هدف اصلی یا پیامی که این متن، صوت یا تصویر منتقل می‌کند، چیست؟
• چه شواهد یا منابعی برای ادعاها یا اطلاعات منتشرشده ارائه شده است؟
• این پیام چه احساسی در من ایجاد می‌کند؟ آیا بیشتر از اینکه منطقی باشد، احساسات و عواطف من را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؟ 
• آیا اطلاعات ارائه‌شده در پیام دقیق است و می‌توانم به آن اعتماد کنم؟ چگونه می‌توانم اعتبار آن را تأیید کنم؟
• آیا پیام منتشرشده با ارزش‌ها، باورها و اهداف من همسو است؟
• آیا این پیام، دیدگاهی متعادل و بی‌طرفانه دارد یا یک‌طرفه و همراه با سوگیری است؟

با تأمل در این پرسش‌ها، افراد می‌توانند با ذهنیت انتقادی با محتوا‌های رسانه‌ای روبه‌رو شوند و از میان منابع اطلاعاتی، انتخاب‌های آگاهانه‌ای داشته باشند.

راهکارهایی برای تقویت سواد رسانه‌ا‌ی کودکان و نوجوانان

پدر و مادران با به‌کارگیری برخی از راهکارها می‌توانند به فرزندانشان کمک کنند تا مصرف‌کنندگان تحلیل‌گر و آگاه محتوای رسانه‌ها باشند. در این بخش از مقاله، به بعضی از این راهکارها اشاره می‌کنیم:

گفت‌وگو درباره‌ی محتوا و پیام‌ها

فرصت‌هایی فراهم کنید و با فرزندتان درباره‌ی مطالبی که در تلویزیون، اینترنت و سایر رسانه‌ها می‌بیند، گفت‌و‌گو کنید. با هم فیلم‌ یا برنامه‌های تلویزیونی را تماشا کنید و درباره‌ی پیام‌ها، ارزش‌ها و مضامین آن بحث کنید. فرزندتان را تشویق کنید تا نظرش را بگوید و پرسش‌هایی را که برایش ایجاد می‌شود مطرح کند. می‌توانید پرسش‌هایی را که در بخش قبلی به آن اشاره کردیم، به شکل ساده و قابل درک مطرح کنید و از فرزندتان بخواهید به آن‌ها پاسخ دهد. این پرسش‌ها کودکان و نوجوانان را تشویق می‌کند تا به پیام‌ها و اطلاعاتی که دریافت می‌کنند، از دریچه‌ی انتقادی نگاه کنند. مثلاً بپرسید: «فکر می‌کنی چه کسی این پیام را نوشته؟ قصدش چه بوده؟»، «چه احساسی نسبت به این برنامه داری؟»

شروع از سن کم

بیشتر پدر و مادرها تصور می‌کنند که زمان مناسب برای شروع آموزش سواد رسانه‌ای، دوره‌ی نوجوانی است، اما کارشناسان معتقدند که پدرومادرها باید این آموزش‌ها را خیلی زودتر شروع کنند، چرا که طبق پژوهش‌ها اغلب کودکان پیش از 4 یا 5 سالگی استفاده از تلفن هوشمند پدرومادرشان را آغاز می‌کنند، و در معرض برنامه‌های تلویزیونی قرار می‌گیرند. البته آموزش سواد رسانه‌ای به کودکان در این سن، باید بسیار ساده و ابتدایی باشد؛ به سادگیِ اشاره به تفاوت‌های واقعیت و خیال. مثلاً موقع تماشای برنامه‌ها یا تبلیغات تلویزیونی، به بچه‌ها بگویید فیلم‌ها و کارتون‌هایی که می‌بینند، موقعیت‌های غیرواقعی را نشان می‌دهند و بازیگران در حال ایفای نقش و روایت یک داستان هستند. این کار پایه‌ی اولیه‌ی توانایی بچه‌ها در تشخیص واقعیت از خیال و درک تفاوت آن‌ها را شکل می‌دهد و زمینه را برای کسب مهارت سواد رسانه‌ای آنان در آینده فراهم می‌کند.

کمک به تشخیص واقعیت

در عصر دیجیتال، اطلاعات نادرست و اخبار جعلی می‌توانند به سرعت منتشر شوند. به فرزندان خود بیاموزید پیش از اینکه اطلاعاتی را باور کنند یا آن را به اشتراک بگذارند، درستی یا نادرستی آن را بررسی کنند. به آن‌ها نشان دهید که چگونه منابع و اخبار درست را تشخیص دهند. مثلاً در صورت رویارویی با یک خبر ناگوار یا پیام عجیب، چگونه با جست‌و‌جو در گوگل و مشاهده‌ی وب‌سایت‌های معتبر، از درستی آن اطلاعات مطمئن شوند. 

شناخت تعصبات و محتواهای کلیشه‌ای

کودکان و نوجوانان باید بدانند که اغلب رسانه‌ها، اطلاعات را با سوگیری خاصی ارائه می‌دهند. به فرزندتان کمک کنید که کلیشه‌ها، تعصبات فرهنگی و افکار پنهان در رسانه‌ها را تشخیص دهد. گفت‌و‌گوهایی راه بیندازید که این پیام‌ها و تصاویر را به بحث بگذارد. مثلاً اگر فرزندتان فیلمی را تماشا کرد که در آن به ویژگی‌های خاصی از یک قومیت به صورت کلیشه‌ای و سوگیرانه اشاره شده بود، با طرح پرسش‌هایی به او کمک کنید تا آن فیلم را هوشمندانه ببیند و تجزیه‌و‌تحلیل کند. چنین گفت‌و‌گوهایی علاوه بر اینکه موجب می‌شود بچه‌ها تعصبات و کلیشه‌های رسانه‌ای را بشناسند، حس احترام به تنوع فرهنگ‌ها و قومیت‌ها را در آن‌ها تقویت می‌کند. 

تقویت سواد رسانه‌ای از طریق تولید محتوای دیجیتال

کودکان و نوجوانانی را که از رسانه‌های دیجیتال بیش از اندازه استفاده می‌کنند، تشویق کنید تا به جای مصرف‌کننده‌ی منفعل، تولیدکننده‌ی فعال محتوای رسانه باشند. بچه‌ها می‌توانند با تولید ویدئو، پادکست یا نوشتن در وبلاگ‌هایشان، از فرآیند تولید محتوا فهم عمیق‌تری پیدا کنند و اهمیت مسئولیت‌پذیری نسبت به اطلاعات به اشتراک گذاشته‌شده را درک کنند. 

سواد رسانه و ایمنی آنلاین

ایمنی آنلاین یکی از جنبه‌های مهم در مهارت سواد رسانه است. به کودکان و نوجوانان بیاموزید که مراقب کلاهبرداری‌های‌ فضای آنلاین باشند. بر اهمیت مراقبت از اطلاعات شخصی و حفظ حریم خصوصی در فضای اینترنت تأکید کنید. آن‌ها را تشویق کنید که به موضوع ردپای فعالیت‌های دیجیتالی خود و تأثیر آن بر اعتبار و کسب فرصت‌های شغلی‌شان در آینده، توجه کنند. برای مطالعه بیشتر به مقاله ایمنی کودکان و نوجوانان در فضای آنلاین مراجعه کنید.

ایجاد عادت‌های سالم در استفاده از رسانه‌ها

اهمیت تعادل در استفاده از رسانه را به فرزندتان بیاموزید. برای زمانی که فرزندتان صرف تماشای تلویزیون و استفاده از اینترنت و بازی‌های دیجیتال می‌کند، محدودیت‌هایی را در نظر بگیرید. بچه‌ها را به کارهای دیگری مانند مطالعه، بازی در فضای باز یا فعالیت‌های خلاقانه تشویق کنید. به بچه‌ها کمک کنید تا تأثیر استفاده‌ی بیش از حد از صفحات نمایش و رسانه‌ها بر سلامتی، خواب و رشد خود را درک کنند.

 

کلام آخر

ما در جایگاه پدرومادر، نقش مهمی در هدایت فرزندانمان به سمت استفاده‌ی عاقلانه از رسانه‌ها و محتوای دیجیتال داریم. با تجهیز فرزندانمان به مهارت‌های سواد رسانه‌ای، آنان را توانمند می‌کنیم تا متفکران منتقد و مصرف‌کنندگانی هوشمند در دنیای دیجیتال باشند. به یاد داشته باشید که داشتن سواد رسانه‌ای، یک مقصد نیست، بلکه سفری همیشگی و تا پایان عمر است تا بچه‌ها در طول زندگی بتوانند در دریای وسیع اطلاعات و محتوا با سلامتی حرکت کنند.