شبکه‌های اجتماعی چگونه بر کودکان و نوجوانان تأثیر می‌گذارند؟

بر اساس گزارشی که مرکز آمار ایران در سال 1400 منتشر کرده است، حضور نوجوانان ایرانی در شبکه‌های اجتماعی نسبت به قبل از دوران کرونا، 3 تا 4 برابر شده است. این روزها بیشتر افراد در دوران نوجوانی و حتی پیش از این دوره، دست‌کم در یکی از شبکه‌های اجتماعی حساب کاربری دارند. 

شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی مانند شمشیر دو‌لبه‌اند به این معنا که هم می‌توانند مفید باشند و هم ممکن است تأثیرات مخربی بر سلامت روانی و سبک زندگی کودکان و نوجوانان داشته باشند. این شبکه‌ها از سویی ابزار مناسبی برای برقراری ارتباط، به اشتراک ‌گذاشتن ایده‌ها و دسترسی به اطلاعات هستند و از سوی دیگر ممکن است افراد را در معرض ناامنی و محتواهای نامناسب قرار دهند و سلامت روانی آن‌ها را تهدید کنند. با شیوع کرونا و ضرورت آموزش آنلاین، استفاده‌ی افراطی از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی افزایش بسیاری داشته است. بنابراین ما در جایگاه پدرومادر بیش از هر زمان دیگری به افزایش آگاهی درباره‌ی این مسائل و درک اقتضای عصر دیجیتال نیاز داریم.

آیا برای پیوستن به شبکه‎های اجتماعی محدودیت سنی وجود دارد؟

یکی از پرسش‌های رایج‌ پدرومادرانی که فرزند نوجوان دارند این است که از چه سنی می‌توانیم به بچه‌ها اجازه‌ بدهیم از شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند؟

بیشتر شبکه‌های اجتماعی 13 سال را حداقل سن عضویت در نظر گرفته‌اند. هر چند بسیاری از کودکان کمتر از سیزده‌سال هم بدون توجه به این محدودیت‌های قانونی در شبکه‌های اجتماعی عضویت دارند و فعالیت می‌کنند. 

از نظر کارشناسان، تعیین محدودیت سنی دقیق برای پیوستن به شبکه‌های اجتماعی دشوار است، زیرا نوجوانان برای استفاده‌ی مسئولانه و سالم از این فضا، باید از قبل، مهارت‌های اجتماعی و عاطفی بسیاری را به دست آورده باشند. ممکن است برخی از بچه‌ها حتی در پانزده‌سالگی این مهارت‌ها را نداشته باشند. 

مهارت‌هایی که نوجوانان برای استفاده‌ی مؤثر از شبکه‌های اجتماعی به آن نیاز دارند:

این مهارت‌های نوجوانان باید پیش از پیوستن به شبکه‌های اجتماعی تقویت شود:

• سواد دیجیتال: نوجوانان باید درک درستی از خطرها و مزایای استفاده از این فضا داشته باشند تا بتوانند به طور ایمن و سالم از محیط آنلاین استفاده کنند. همچنین باید از چگونگی عملکرد پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی و چگونگی محافظت از حریم خصوصی اطلاع داشته باشند. برای مثال باید بدانند که برای حفظ ایمنی خود و خانواده‌شان بهتر است فقط با افرادی که در زندگی واقعی می‌شناسند ارتباط برقرار کنند، اطلاعات شخصی مانند آدرس یا شماره تلفن خود را به صورت آنلاین به اشتراک نگذارند، از رمزهای عبور قوی استفاده کنند و بدانند که چگونه حساب کاربری افراد مزاحم را مسدود کنند و آن را گزارش دهند. 
• تفکر انتقادی: نوجوانان باید توانایی تجزیه‌و‌تحلیل اطلاعات را داشته باشند و درستی و اعتبار اطلاعاتی را که از رسانه‌های اجتماعی به دست می‌آورند، ارزیابی کنند.
• مهارت‌های ارتباطی و همدلی: نوجوانان باید بتوانند در رسانه‌های اجتماعی، ارتباط محترمانه‌ای با دیگران برقرار کنند و دیدگاه‌ها و احساسات آن‌ها را درک و تعارضات و اختلاف‌نظرها را به شیوه‌ای سازنده مدیریت کنند.
• خودتنظیمی: نوجوانان باید بتوانند زمانی را که در رسانه‌های اجتماعی صرف می‌کنند مدیریت کنند و بتوانند به آنچه در محیط آنلاین می‌بینند و می‌شنوند، واکنش‌های احساسی مناسب نشان دهند. برای مثال تصاویری که در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته می‌شود، گاهی اوقات احساساتی مانند اضطراب، حسادت، خشم یا ترس را در ما برانگیخته می‌کند. ما باید بتوانیم احساسات خود را تشخیص دهیم و آن‌ها را مدیریت کنیم.
• عزت نفس: شبکه‌های اجتماعی بسیاری اوقات بستر مقایسه‌ی افراد با دیگران را ایجاد می‌کنند. تقویت حس اعتماد‌به‌نفس و عزت نفس نوجوانان، از تأثیر نامطلوب مقایسه‌ی خود با دیگران جلوگیری می‌کند.
• تاب‌آوری: شبکه‌های اجتماعی ممکن است نوجوانان را در معرض نظرهای منفی یا آزار و اذیت آنلاین قرار دهند. این مسئله ممکن است احساسات آن‌ها را جریحه‌دار کند. در چنین وضعیتی، مهارت تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری به آنان کمک خواهد کرد. منظور از تاب‌آوری این است که فرد توانایی سازگاری و کنار‌آمدن با ناملایمات و تجربیات نامطلوب را داشته باشد. در زمینه‌ی شبکه‌های اجتماعی، تاب‌آوری به این معناست که نوجوان بتواند با نظرهای منفی و انتقادآمیز یا مزاحمت‌های سایبری مواجه شود بدون آنکه بر سلامت روانی و عاطفی او تأثیر نامطلوب بگذارد. فرض کنید یک نوجوان عکس خودش را در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کند و یکی از دوستانش درباره‌ی ظاهر او نظر منفی می‌نویسد. او ممکن است واکنش‌های مختلفی نشان دهد. شاید احساس ناراحتی یا عصبانیت کند و پاسخی کوبنده بدهد، یا با آرامش و احترام جواب بدهد، یا به‌سادگی آن نظر را نادیده بگیرد و به خودش یادآوری کند که نظر منفی دیگران تأثیری در تصور او از خودش ندارد.

علاوه بر این مهارت‌ها، حمایت و نظارت بزرگسالان بر فعالیت‌ نوجوانان در شبکه‌های اجتماعی نیز ضروری است. 

پدرومادران در استفاده‌ی نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی چه نقشی دارند؟

الگو بودن پدرومادر:داشتن نگرش سالم به شبکه‌های اجتماعی فقط برای کودک و نوجوان ضروری نیست. نوجوانان برای انجام بسیاری از کارهای خود به پدرومادرشان نگاه می‌کنند و روش‌های آنان را در پیش می‌گیرند. پست‌ها واستوری‌هایی که در اینستاگرام به اشتراک می‌گذارید و نحوه‌ی برقراری ارتباطتان با افراد در شبکه‌های اجتماعی ممکن است در شکل‌گیری رفتارهای آنلاین فرزندتان مؤثر باشد. برای مثال آیا قبل از اشتراک‌گذاری عکس و فیلم فرزندتان از او رضایت می‌گیرید تا با اهمیت این کار آشنا شود؟ آیا در شبکه‌های اجتماعی تجربه‌ها و نکات سازنده‌ای منتشر می‌کنید یا فقط از این فضا برای تخلیه‌ی حس ناامیدی خود استفاده می‌کنید؟ آیا در سفر یا مهمانی سعی می‌کنید از حضور در آن لحظه و آن مکان لذت ببرید یا مدام در حال تصویربرداری برای انتشار در شبکه‌های اجتماعی هستید؟ به مقاله چگونه الگوی مناسبی برای عادت‌های دیجیتال فرزندمان باشیم مراجعه کنید.

نظارت و ایجاد قوانین: از آنجا که استفاده‌ی بیش از اندازه و نامناسب از شبکه‌های اجتماعی ممکن است برای نوجوانان عواقب نامطلوبی داشته باشد، لازم است از فعالیت‌های فرزندتان در اینترنت آگاه باشید و بر آن‌ها نظارت کنید. البته نظارت پنهانی و بدون اطلاع نوجوان ممکن است به بی‌اعتمادی او و دوری‌اش از پدرومادر منجر شود. بهتر است نظارت به گونه‌ای باشد که به فرزندتان بفهمانید به حریم خصوصی او احترام می‌گذارید، اما می‌خواهید از ایمنی او مطمئن شوید. برای مطالعه بیشتر به مقاله ایمنی کودکان و نوجوانان در فضای آنلاین مراجعه کنید.

در اوایل دوران نوجوانی فرزندتان، استفاده از ابزارهای نظارت والدین (Parental Controls) بر روی گوشی هوشمند و داشتن توافق‌نامه‌ی خانوادگی برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی روش خوبی است. 

می‌توانید موارد زیر را در توافق‌نامه‌ی خود ذکر کنید: 

• فقط افرادی را که می‌شناسم، دنبال خواهم کرد.
• همیشه پیام یا پستی را که باعث ناراحتی‌ام شود یا من را تهدید کند، به بزرگسالی که به او اعتماد دارم نشان خواهم داد. 
• هرگز اطلاعات شخصی‌ام مانند محل زندگی و تحصیل را به اشتراک نخواهم گذاشت.
• مکانی را که در آن حضور دارم به کسی اطلاع نخواهم داد و تنظیمات لوکیشن شبکه‌های اجتماعی را که مکان دقیقم را نشان می‌دهد در حالت خاموش نگه خواهم داشت.
• هنگام ایجاد رمز عبور، رمزی می‌سازم که حدس‌زدن آن برای دیگران سخت و به‌خاطر‌سپردن آن برای خودم آسان باشد. هرگز رمز عبورم را به کسی نخواهم گفت (جز پدرومادر یا بزرگسالی که به او اعتماد دارم).
• هرگز اطلاعاتی را که منتشر کرده‌ام از پدرومادرم مخفی نخواهم کرد. 
• در شبکه‌های اجتماعی همیشه با دیگران همان‌طور رفتار می‌کنم که دوست دارم با من رفتار کنند. قبل از این‌که نظری بدهم، فکر خواهم کرد که آیا نظرم درست، منطقی و همدلانه است یا نه. 
• عکس‌های دیگران را بدون اجازه‌ی آن‌ها به اشتراک نخواهم گذاشت. 

هر چه آگاهی پدرومادران از امکانات و ویژگی‌های فضای دیجیتال بیشتر باشد، در هدایت و پشتیبانی از فرزندان خود در این فضا عملکرد بهتری خواهند داشت.