ذهن‌آگاهی کودکان؛ شاه‌کلید تمرکز، قاتل نگرانی

خیلی بعید است بتوانید پدر یا مادری را پیدا کنید که به اعتماد‌به‌نفس، آرامش و توانایی‌های فرزندانشان در مواجهه با مسائل درگیرکننده اهمیت ندهند. همه‌ی پدرومادرها دوست دارند فرزندشان بتواند با نگرانی‌های مختلف به‌خوبی مقابله کند، احساس خوبی به خودش داشته باشد و گلیمش را از آب بیرون بکشد. 

یکی از مهارت‌هایی که می‌تواند به رشد این ویژگی‌های کودکان کمک کند، مهارت «ذهن‌آگاهی» است. 

 

ذهن‌آگاهی چیست؟

ساده‌ترین تعریف از ذهن‌آگاهی توجه و تمرکز به چیزی است که اکنون در حال رخ‌دادن است و شامل احساس فعلی شما، آنچه می‌شنوید یا هر پدیده‌ی دیگری است که حواس شما را به خود جلب می‌کند. این توجه به معنای رسیدن به آرامشی خاص یا خالی‌کردن ذهن نیست، بلکه صرفاً با مهربانی و بدون قضاوت به خودتان نگاه می‌کنید و از خودتان می‌پرسید: «چه اتفاقی دارد برای من می‌افتد؟»

 

آیا کودکان هم می‌توانند به مهارت «ذهن‌آگاهی» دست پیدا کنند؟

پاسخ این پرسش مثبت است، ولی به تمرین نیاز دارد.

در واقع مهارت ذهن‌آگاهی نیز مانند هر مهارت دیگری، چه برای کودکان و چه برای بزرگسالان، با تمرین به دست می‌آید، اما کودکان به دلیل ناپختگی سازوکارهای بازداری که کمک می‌کند حواس ما مدام به مسائل مختلف پرت نشود، سخت‌تر می‌توانند متمرکز بمانند تا ببینند چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است. 

یکی از فواید اصلی ذهن‌آگاهی نیز دقیقاً همین افزایش تمرکز است. در نتیجه، با تمرین این مهارت، به‌تدریج توجه و تمرکز  کودک بیشتر می‌شود و می‌تواند اطراف و درون خود را بهتر ببیند و بشنود. 

 

چطور ذهن‌آگاهی را به کودکان آموزش دهیم؟

فعالیتی که می‌توانیم در قالب آن ذهن‌آگاهی را تمرین کنیم، «تن‌آرامی» یا «مدیتیشن» است. برای شروع، خوب است این کار را خانوادگی انجام دهید. تن‌آرامی را می‌توانید طبق مراحل زیر انجام دهید:

در ابتدا، جای آرام و راحتی را برای نشستن انتخاب کنید. چشمانتان را ببندید و کف پاهایتان را روی زمین قرار دهید. 

همین‌طور که نفس می‌کشید، توجه خود را بر بدنتان متمرکز کنید. توجه کنید که با هر دم و بازدم در بدن شما چه حرکات و تغییراتی ایجاد می‌شود. 

دست‌ها، پاها، شکم و سینه با هر نفس جا‌به‌جا می‌شوند. با توجه به این حرکات، ده بار دم و بازدم را انجام دهید و هر بار عدد را اعلام کنید؛ دم، یک...، بازدم، یک...

حالا توجهتان را به اتفاقاتی معطوف کنید که در طول روز افتاده است؛ هنگام دم، بر بدنتان تمرکز کنید و هنگام بازدم، بر اتفاق خوبی که در طول روز رخ داده است. 

توجه را به سمت یکی از دوستان یا اعضای خانواده هدایت کنید و محبتی را که به او دارید، به یاد آورید. می‌توانید در ذهنتان برای او آرزوی موفقیت و حال خوب کنید.

در نهایت، تمرکز خود را دوباره بر بدنتان برگردانید و به آرامی چشمانتان را باز کنید. این فعالیت در مجموع حدود 5 تا 8 دقیقه طول می‌کشد. 

نتایج و فواید ذهن‌آگاهی در کودکان

پژوهش ها و مطالعات علمی فواید آموزش ذهن‌آگاهی به کودکان را در سه دسته خلاصه می‌کنند:

افزایش تمرکز

همان‌طور که اشاره کردیم، یکی از فواید مهم ذهن‌آگاهی برای کودکان افزایش توجه و تمرکز است. بالابودن توجه و تمرکز، به‌ویژه اگر فرزندمان به فضای درس و مدرسه وارد شده باشد، اهمیت بسیاری دارد.

حل تعارض و اختلاف‌های بین‌فردی

 از فواید و نتایج دیگر ذهن‌آگاهی تقویت مهارت حل تعارض و اختلاف‌های بین‌فردی است. کودکان با تقویت نظم ذهنی می‌توانند در مواقع درگیری‌ یا اختلاف با آرامش رفتار کنند و با مهارت بیشتری گوش بدهند. افرادی که به مهارت ذهن‌آگاهی مجهزند، کمتر یکدیگر را قضاوت می‌کنند و همدلی بیشتری از خود نشان می‌دهند.

کاهش نگرانی

 شاید بتوانیم ادعا کنیم که ایجاد توانایی مدیریت استرس، ارزشمند‌ترین نتیجه‌ی تمرین ذهن‌آگاهی است چرا که نگرانی‌های دوران کودکی منشاء بسیاری از اختلالات و مشکلات روان‌شناختی در دوران نوجوانی و بزرگسالی است. همچنین کاهش استرس از بروز بسیاری از مشکلات خلقی و رفتاری کودکان جلوگیری می‌کند. 

 

والد ذهن‌آگاه برای کودک ذهن‌آگاه

مهم است بدانید برای داشتن فرزند ذهن‌آگاه ابتدا باید این مهارت را در خودتان ایجاد و تقویت کنید. توصیه‌های زیر می‌تواند در والدگری مبتنی بر ذهن‌آگاهی کمک‌کننده باشد:

نقص‌ها را در آغوش بگیرید: شما گاهی اشتباه می‌کنید، گاهی به احساسات و عواطف فرزندتان ضربه می‌زنید و مرتکب رفتار نادرستی می‌شوید، اما هیچ‌کدام به این معنا نیست که پدر یا مادر بدی هستید.

با کنجکاوی گوش بدهید: قضاوت‌ها و پیش‌داوری‌ها راه شنیدن را مسدود می‌کنند. موقعی می‌توانیم موقعیت را به‌درستی بررسی کنیم که این راه را باز بگذاریم، حرف ها را بشنویم و از درون دیگران باخبر شویم. مثلاً می‌توانیم در گفت‌وگوها، از این دست جمله‌ها به‌ کار ببریم: «می‌تونی بیشتر برام توضیح بدی؟»

جرئتمندانه ارتباط برقرار کنید: درباره‌ی احساس یا نیازهایتان با دیگران صریح، روشن و از سر صداقت صحبت کنید. این کار رابطه‌ای صادقانه ایجاد می‌کند. 

خود و دیگران را ببخشید: مهارت ذهن‌آگاهی به ما یادآوری می‌کند که اشتباه‌های دیگران جزئی از طبیعت انسانی و زمینه‌ای برای رشد و یادگیری آن‌هاست. 

بازی و تفریح خانوادگی را فراموش نکنید: با بازی و تفریح خانوادگی علاوه بر اینکه لذت‌ می‌برید و با فرزندانتان ارتباط عمیق‌تری برقرار می‌کنید، می‌توانید به تقویت ذهن‌آگاهی آن‌ها نیز کمک کنید. بازی و تفریح خانوادگی کودکان را به فعالیت‌هایی مشغول می‌کند که به تمرکز و حضور ذهن نیاز دارند. علاوه بر این، در طول بازی و تفریح خانوادگی، بچه‌ها ممکن است با احساسات و عواطف خود و همچنین عواطف دیگران درگیر شوند. آن‌ها می‌توانند احساساتشان را ابراز کنند و احساسات دیگران را بشنوند و درک بهتری از خود و دیگران پیدا کنند.

 

کلام آخر:

 پرورش ذهن‌آگاهی در کودکان سرمایه‌گذاری ارزشمندی در سلامت عاطفی و رشد روانی آن‌هاست. با تجهیز کودکان به مهارت‌های ذهن‌آگاهی به آن‌ها توانایی می‌دهیم که مشکلات زندگی را با انعطاف‌پذیری، مهربانی و تمرکز بیشتر پشت سر بگذارند. ذهن‌آگاهی در زندگی کودکان، چه در خانه و چه در کلاس درس، می‌تواند بذر نسلی سالم‌تر و متعادل‌تر را برای آینده بکارد.