بیش‌فعالی در کودکان؛ نشانه‌ها و درمان

یکی از اصطلاحاتی که امروزه به‌راحتی در مورد کودکانِ سنین مختلف به‌کار برده می‌شود، اصطلاح «بیش‌فعالی» است. احتمالاً در اطراف خود پدرومادرهایی را دیده‌اید که معتقدند فرزندشان بیش‌فعالی دارد. برخی از پدرومادرها بدون اینکه معنای دقیق این اصطلاح را بدانند، صرفاً به این دلیل که فرزندشان بازیگوشی‌های طبیعی مختص سنش را دارد، تصور می‌کنند او بیش‌فعال است. آنجایی اوضاع خراب‌تر می‌شود که بدون تجویز متخصص و فقط بر اساس شنیده‌ها داروهایی را نیز برای فرزندشان در نظر می‌گیرند و روند درمان را شروع می‌کنند. با مشاهده‌ی چنین برخوردهایی از سوی پدرومادرها، لازم است به این پرسش‌ پاسخ داده شود:

 آیا هر کودکی که سروصدا یا شیطنت کند بیش‌فعال است؟ 

در این مقاله، ابتدا نشانه‌های بیش‌فعالی در کودکان را بررسی می‌کنیم و پس از آن، به سراغ راهکارها می‌رویم.

بیش‌فعالی چیست و چه نشانه‌هایی دارد؟

بیش‌فعالی در کودکان معمولاً به رفتار‌هایی از جمله حرکت‌‌‌های دائمی، نداشتن تمرکز، حرکات تکانشی مثل عصبانی‌شدن، فریادهای ناگهانی، پرخاشگری، زد‌و‌خورد فیزیکی با همسالان، دویدن و فرارکردن و رفتارهای مشابه اشاره دارد.

فقط متخصصان و درمانگران کودکان می‌توانند تشخیص دهند که آیا ویژگی‌های رفتاری یک کودک در سطح اختلال بیش‌فعالی قرار می‌گیرد و نیازمند درمان است یا نه، در غیر این صورت ممکن است پدر یا مادر، رفتارهایی از فرزندشان را که در سطح اختلال نیست، اختلال در نظر بگیرند و بسیار نگران شوند. 

یکی از معیارهای تشخیصی مهم این است که رفتار کودک با مرحله‌ی رشدی او مرتبط نباشد. مثلاً کودک سه‌ساله‌ای که توانایی تمرکز چنددقیقه‌ای روی یک داستان را ندارد، لزوماً بیش‌فعال نیست، یا پسربچه‌ی هفت‌ساله‌ای که انرژی بالایی دارد و از بازی‌های حرکتی لذت می‌برد، اختلال بیش‌فعالی ندارد. در این مثال‌ها، هر دو کودک ویژگی‌های مرتبط با مرحله‌ی رشدی خودشان را دارند. درواقع، بسیاری از اوقات پدرومادرها به دلیل خستگی و کم‌بودن صبر و تحملشان، به فرزندشان برچسب بیش‌فعالی می‌زنند و برای آرام‌کردن او به‌سرعت سراغ دارودرمانی می‌روند. 

 

بیش‌فعالی در مدرسه

اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه از دسته‌ اختلالاتی هستند که معمولاً پس از ورود کودک به فضای آموزشی تشخیص داده می‌شوند، زیرا بخش مهمی از معیارهای تشخیصی این اختلال‌ها به میزان توجه و تمرکز، و رفتار کودک با همسالان مرتبط است که در محیط آموزشی بیش از محیط خانه خود را نشان می‌دهد. 

بعضی از رفتارهای کودکان دارای اختلال بیش‌فعالی که در مدرسه نمایان می‌شود:

• صحبت‌کردن خارج از نوبت؛
• صحبت‌کردن با سرعت بالا‌ و بدون فکر و تأمل؛
• برخورد فیزیکی با دانش‌آموزان دیگر؛
• بی‌قراری در نشستن جای ثابت.
• کودکانی که به اختلال بیش‌فعالی دچارند، معمولاً در مدرسه با مشکلات متعددی روبه‌رو می‌شوند:
• نداشتن تمرکز باعث ایجاد مشکل در یادگیری آن‌ها می‌شود؛
• ناتوانایی در برقراری ارتباط باعث می‌شود رابطه‌ی دوستانه‌ و خوبی با دیگر هم‌سالانشان نداشته باشند؛
• زیاد حرف‌زدن، مدام راه‌رفتن و برهم زدن نظم کلاس باعث می‌شود جریمه یا تنبیه شوند.
• ناکامی‌های پی‌در‌پی به‌مرور باعث می‌شود شرایط برای حضور آن‌ها در مدرسه سخت‌تر شود. 

بنابراین لازم است اگر در محیط خانه، نشانه‌هایی از این اختلال را در فرزندتان مشاهده کردید، با معلم و مسئولان مدرسه صحبت کنید و جویا شوید که فرزندتان در مدرسه هم همین نشانه‌ها را دارد یا نه، و در صورت لزوم فرآیند درمان را با مشورت یک روان‌شناس متخصص کودکان آغاز کنید. 

 

چه مواردی در درمان اختلال بیش‌فعالی مؤثر است؟

پس از مراجعه به متخصص، سه دسته درمان برای اختلال بیش‌فعالی در کودکان پیشنهاد می‌شود:

درمان‌های روان‌شناختی (شامل درمان شناختی رفتاری و درمان گفتاری):

درمان‌های شناختی رفتاری بر نحوه‌ی فکرکردن افراد و الگوهای تفکر و شناخت آن‌ها متمرکز است و درمان گفتاری به گفت‌و‌گو با درمانگر در ارتباط با نشانه‌های بیماری و پرداختن به آن‌ها تمرکز دارد. 

برای کودکان با سن کمتر، آن دسته از درمان‌ها که نیازمند گفت‌و‌گو و اشتراک‌گذاری اطلاعات است، کاربرد چندانی ندارد به همین علت برای درمان آن‌ها معمولاً از روش‌های دیگری مانند بازی‌درمانی و درمان دارویی استفاده می‌شود. 

درمان‌های دارویی: داروهایی که معمولاً برای کودکان با سن کمتر تجویز می‌شود، بر افزایش تمرکز و دامنه‌ی توجه و همچنین جلوگیری از پرخاشگری و سایر رفتارهای تکانشی آن‌ها تأثیرگذار است. معروف‌ترین این داروها که اغلب افراد اسمش را شنیده‌اند، «ریتالین» نام دارد. دقت داشته باشید که کودکان فقط باید با تشخیص و تجویز متخصص دارو مصرف کنند. 

بازی‌درمانی دسته‌ی آخر از درمان‌های بیش‌فعالی است. این دسته از درمان‌ها با کمک تمرین‌ها و بازی‌های مختلف به بهبود دامنه‌ی تمرکز و توجه کودکان می‌پردازند. بچه‌ها در حین بازی، قانونمندی و پای‌بندی به قواعد و مقررات را تمرین می‌کنند تا در مدرسه و کلاس مشکلات کمتری داشته باشند. 

 

کلام آخر

برمی‌گردیم به جمله‌ای که در ابتدا گفتیم: بعضی از پدرومادرها بدون اینکه معنای دقیق اصطلاح بیش‌فعالی را بدانند، صرفاً به دلیل بازیگوشی‌های طبیعی فرزندشان به او برچسب بیش‌فعالی می‌زنند، درصورتی‌که ما در جایگاه پدرومادر باید حساب فعالیت‌های جسمی و حرکتی، پرحرفی‌ها و حواس‌پرتی‌های عادی کودکانه را از نشانه‌های اختلال بیش‌فعالی جدا کنیم و با تحمل و صبر بیشتر به فرزندانمان اجازه‌ دهیم فعالیت‌های مخصوص سنشان را انجام دهند.