افکار خودکشی در نوجوانان؛ آنچه پدرومادرها باید بدانند

هر بار که جمله‌هایی مانند «ای کاش زودتر بمیرم»، «مردن بهتر از این زندگیه»، «کاش بمیرم راحت شم»، «اگه من نباشم، بقیه راحت‌تر زندگی می‌کنن» و افکاری مشابه این‌ به ذهن فرد خطور کند، می‌توانیم آن‌ را در طیف افکار خودکشی قرار دهیم؛ البته در خفیف‌ترین نقطه‌ی این طیف. 

درواقع هر فکری با محتوای پایان‌دادن به زندگی، فکر خودکشی محسوب می‌شود. شدیدترین حالت آن‌ نیز زمانی است که شخص کاملاً در حال برنامه‌ریزی و پیداکردن روش مناسب برای اقدام به خودکشی باشد که در صورت تشخیص این موضوع، باید بدون اتلاف وقت به آن رسیدگی شود. با اینکه بر اساس آمار، حدود 50 درصد از نوجوانان دست‌کم یک‌بار به این فکر کرده‌اند که مردن بهتر از زنده‌ماندن است، جای نگرانی نیست، چرا که در اغلب اوقات افکار خودکشی در میان نوجوانان، از طریق نشانه‌هایی که در این نوشتار درباره‌ی آن‌ها توضیح خواهیم داد، تشخیص‌دادنی و پیشگیری‌پذیر است. 

فکر‌کردن به خودکشی در بعضی از مواقع ممکن است فقط چند لحظه طول بکشد و صرفاً نشانه‌ی اضطراب موقت و این احساس باشد که اوضاع به خوبی پیش نمی‌رود. برنامه‌ریزی برای اقدام به خودکشی نیز ممکن است انتخاب روش خودکشی و زمان عملی‌کردن آن باشد. بنابراین، توجه به نشانه‌ها و آگاهی از وضعیتی که نوجوان را در خطر اقدام به خودکشی قرار می‌دهد، بسیار مهم و ضروری است.

نوجوان ممکن است در خطر اقدام به خودکشی باشد اگر:

1. در حال حاضر یا پیش از این به یکی از اختلال‌های روان‌شناختی مانند افسردگی، اضطراب شدید، اختلال دوقطبی و مصرف الکل دچار بوده باشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد حدود 95 درصد از نوجوانان در زمان اقدام به خودکشی به یکی از این اختلال‌ها مبتلا بوده‌اند. 
2. احساس کلافگی، آشفتگی و به‌هم‌ریختگی پی‌در‌پی داشته باشد؛ این احساس ممکن است به علت تجربه‌ی اضطراب یا وضعیت خانوادگی پرتنش ایجاد شود. 
3. احساس ناامیدی یا بی‌ارزش‌بودن کند؛ احساسی که غالباً با نشانه‌های افسردگی همراه است. 
4. سابقه‌‌ی اقدام به خودکشی داشته باشد. 
5. یکی از اعضای خانواده سابقه‌ی ابتلا به افسردگی یا اقدام به خودکشی داشته باشند.
6. آزار و اذیت عاطفی، جسمی یا جنسی را تجربه کرده باشد.
7. به کمبود حمایت اجتماعی دچار باشد، روابطش با خانواده یا دوستانش ضعیف و خالی از عواطف مثبت باشد و احساس تنهایی کند.

هر چند این عوامل از علت‌های پرتکراری هستند که یک نوجوان را در خطر اقدام به خودکشی قرار می‌دهند، علت‌های دیگری را نیز می‌توان به آن‌ها اضافه کرد. در کل، هرگاه نوجوان در فشار شدید اضطراب و روابط پرتنش قرار بگیرد، شکست سنگینی را تجربه کند یا یکی از نزدیکانش را از دست بدهد، باید بیشتر از او مراقبت کنیم. اما از کجا و با توجه به چه نشانه‌هایی می‌توانیم حدس بزنیم که یک نوجوان افکار خودکشی در سر دارد؟

 

نشانه‌های افکار خودکشی در نوجوانان

نوجوانانی که به خودکشی فکر می‌کنند احتمالاً

• گاهی به‌طور کلی درباره‌ی مرگ و خودکشی صحبت و اظهار‌نظر می‌کنند.
• بعضی از اوقات اشاره‌ای می‌کنند به این که ممکن است دیگر وجود نداشته باشند. 
• درباره‌ی احساس ناامیدی یا احساس گناه صحبت می‌کنند. 
• از خانواده و دوستان نزدیکشان فاصله می‌گیرند و به تعامل و ارتباط با آن‌ها تمایلی نشان نمی‌دهند. 
• مطالبی درباره‌ی مرگ، جدایی یا از‌دست‌دادن می‌نویسند و ممکن است آن را در فضای اینترنت منتشر کنند.
• اشیای ارزشمند یا دارایی‌های گران‌بهایشان را به نزدیکان یا دوستانشان اهدا می‌کنند.
• به شرکت در برنامه‌ها یا فعالیت‌هایی که قبلاً به آن‌ها علاقه داشته‌اند، تمایلی نشان نمی‌دهند. 
• توانایی لازم برای تمرکز و شفاف فکر‌کردن را از دست می‌دهند.
• عادت‌های خواب و تغذیه‌ی آن‌ها تغییر می‌کند؛ ممکن است بیش از اندازه بخوابند یا بی‌اشتها و کم‌خوراک شوند. 
• بیشتر از گذشته به رفتارهای پرخطر روی می‌آورند و ریسک‌پذیری آن‌ها بیشتر می‌شود.

این‌ها نشانه‌هایی هستند که ممکن است یک نوجوان در معرض اقدام به خودکشی نشان دهد، اما در بسیاری مواقع نیز بدون اینکه این نشانه‌ها ظاهر شوند یا نوجوان هشداری داده باشد، این اتفاق تلخ رخ می‌دهد. 

 

پیشگیری از خودکشی در نوجوانان

اگر در جایگاه پدر یا مادر یک نوجوان قرار دارید، باید در نظر داشته باشید که نقش شما، از جنبه‌های مختلف، بسیار پررنگ است. شما عمیق‌ترین شناخت را از خلق‌و‌خوی فرزندتان و ویژگی‌های او دارید، بیشترین زمان را با او سپری می‌کنید و بر رفتارش بیشترین تأثیر را می‌گذارید، بنابراین عملکرد شما در پیشگیری از این رخداد تلخ، بسیار مهم و اثرگذار است.

1. شنونده باشید: گوش دهید؛ حتی زمانی که فرزند شما صحبت نمی‌کند. درواقع مهم است که شما به فرزند نوجوانتان توجه کنید، مسائل و دغدغه‌هایش را بشنوید و اگر فشاری را تحمل می‌کند، از آن باخبر باشید. 
2. نشانه‌ها را نادیده نگیرید: هیچ‌گاه رفتارهایی را نادیده نگیرید که ممکن است از نظر شما «نقش بازی‌کردن نوجوانانه» باشد؛ این تصور که فرزندتان مسائل پیش‌پا‌افتاده را الکی بزرگ می‌کند یا «حالا یه چیزی می‌گه ولی کاری نمی‌کنه»، ممکن است نشانه‌های خطر را از دید شما پنهان کند.
3. همدلی کنید: سعی کنید با درک و همدلی به مسائل و دغدغه‌های فرزندتان گوش دهید؛ زمانی که فرزندتان درباره‌ی خودکشی حرفی می‌زند یا مطلبی می‌نویسد، ممکن است شما حیرت‌‌زده یا عصبانی شوید و از او بخواهید این رفتارش را ادامه ندهد، اما اقدام درست این است که از فرزندتان بپرسید چه عاملی باعث شده به این موضوع فکر کند. به او نشان دهید فشار خیلی زیادی را که تحمل می‌کند، می‌بینید و درک می‌کنید. این فشار آن‌قدر شدید و آزاردهنده است که او مردن را به زنده‌ماندن ترجیح می‌دهد. 
4. از حلقه‌های ارتباطی او کمک بگیرید: فرزندتان را به ارتباط با دوستان و نزدیکانی تشویق کنید که قبلاً با آن‌ها رابطه‌ی صمیمانه‌ای داشته است؛ قرار گرفتن در یک محیط غنی و محبت‌آمیز اجتماعی احتمال اقدام به خودکشی نوجوانان را تا حد زیادی کاهش می‌دهد. 
5. فرزندتان را به فعالیت بدنی تشویق کنید: هر چند ورزش‌کردن نمی‌تواند احوال بد نوجوان را به‌طور کامل درمان کند، اما تا حد زیادی زمینه‌ و فضای مناسبی را برای حل مسائل و مدیریت چالش‌ها فراهم می‌کند.
6. از کارشناسان کمک بگیرید: حتی اگر تمام راهکارهایی را که پیشنهاد داده‌ایم عملی کرده‌اید و از نظر خودتان مسئله کنترل شده و فرزندتان دیگر به خودکشی فکر نمی‌کند، بهتر است به محض دیدن کوچک‌ترین نشانه‌، در سریع‌ترین زمان ممکن، با کارشناسان سلامت روان نوجوانان تماس بگیرید و موضوع را مطرح کنید. همیشه نکات و زوایایی وجود دارد که ممکن است از چشم شما پنهان بماند، بنابراین همراهی یک متخصص در این فرایند لازم و ضروری است.