کتابخوانی برای کودکان نوپا و نوزادان باید چگونه باشد؟

شاید فکر کنید خواندن کتاب برای نوزادی که فقط می‌تواند دراز بکشد یا بخوابد بی‌فایده است، اما این‌طور نیست. شنیدن داستان حتی برای نوزادان چندروزه هم مفید است. خوشبختانه نوزادان نمی‌‌توانند از کتاب و داستانی که انتخاب کرده‌اید شکایت کنند، پس تا می‌توانید از این فرصت استفاده کنید. همچنین می‌توانید برای فهم بیشتر به مقاله بهترین زمان شروع کتاب خواندن برای کودکان مراجعه کنید.

به نظر شما واقعاً کودک صفر تا سه ساله از کتابی که برایش می‌خوانیم چیزی متوجه می‌شود؟ 

مهم‌ترین دلیل کتابخوانی برای نوپایان، ایجاد انس با کتاب و عادت به کتابخوانی است. برای این سن به تعداد کتاب‌های کمی نیاز داریم، پس می‌توانیم با دقت، کتاب‌های بسیار خوبی را انتخاب کنیم. 

از دلایل دیگر لزوم کتابخوانی برای نوپایان می‌توانیم به نکات زیر اشاره کنیم:

• شروع زبان‌آموزی: آشنایی با واژگان جدید.
• آشنایی با ضرب‌آهنگ و وزن واژه‌ها.
• تصویرخوانی: مهم است حواسمان باشد که فرزندانمان، به‌ویژه کودکان زیر دو سال، چه تصاویری را در کتاب می‌بینند. کودکان در این سن تفاوت واقعیت و تصویر مجازی را درک نمی‌کنند، به همین دلیل تصاویر تأثیر بسیار زیادی روی آن‌ها می گذارد. تصاویر کتاب بایستی کاملاً مشخص و روشن باشند و با متن هماهنگ باشند و هیچ تناقضی نداشته باشند.
• شناخت احساسات: مهم‌ترین راه شناخت احساسات، بلندخوانی با لحن مناسب برای کودک است.
• تمرین برقراری ارتباط با دنیای اطراف: یکی از راه‌هایی که مهارت برقراری ارتباط را به کودک یاد می‌دهد کتابخوانی است. «کتاب‌های تعاملی» می‌توانند در این زمینه بسیار به ما کمک کنند. ساختار این کتابها به‌گونه‌ای است که از کودک می‌خواهد تا فعالیت‌های مختلفی را انجام دهد. به‌طور مثال نقطه‌ی قرمز را فشار بدهد یا به همه‎ی نقطه‎‌‌ها فوت کند. به‌این‌ترتیب کودک در هنگام کتابخوانی کاملاً فعال است، لحظات بسیار لذتبخشی را تجربه می‌کند و با کتاب و خواننده‌ی آن ارتباط مؤثری برقرار می‌کند.
• شناخت دنیای اطراف: به‌دست‌آوردن اطلاعات و تجربه‌های جدید.
• انس‌گرفتن با پدر‌و‌مادر: کودک در سال‌های آغازین زندگی، پدرومادرش را بیش از هر کسی دوست دارد، پس برایش مهم نیست که چه می‌خوانید، او شنیدن صدای شما را دوست دارد.

 

پس سعی کنید با صدای بلند برای فرزندتان کتاب بخوانید؛ هر روز. موضوع کتاب زیاد مهم نیست؛ از کتاب آشپزی و رُمان گرفته تا راهنمای بچه‌داری. چیزی که مهم است صدا و لحن شما و ضرب‌آهنگ کلمات‌ است. البته طبیعتاً بهتر است کتابهای مناسب کودک و  کتاب‌هایی که محتوای ارزشمند، داستان‌های شیرین و شخصیتهای مثبت دارند برای کودک خوانده شود.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد تعداد کلماتی که نوزاد می‌شنود، روی یادگیری زبان و سواد او تأثیر مستقیم دارد، اما نکته این‌ است: زبان باید زنده باشد و به‌طور مستقیم کودک را مخاطب قرار دهد. خواندن کتاب نیز باید حضوری باشد؛ روشن‌کردن تلویزیون یا  پخش صدای کتاب شنیداری را نمی‌توانیم کتابخوانی محسوب کنیم. در این راستا،از آنجایی‌که مهم است خودتان هم از کتابخوانی لذت ببرید، کتابی را انتخاب کنید که خواندنش برای خودتان هم جالب باشد و به آن علاقه داشته باشید.

 

تقویت مغز کودک با استفاده از کتاب

مغز کودک، زمانی‌که به دنیا می‌آید، 25 درصد مغز بزرگسالان است. تحریک حواس به‌علاوه‌ی قرارگرفتن در معرض تجربه‌های جدید، موجب تشکیل سیناپس‌های مغزی می‌شود. درواقع حجم سیناپس‌های مغزی قدرت و ظرفیت مغز را تعیین می‌کند. 

در پایان سه‌سالگی، مغز کودک 80 درصد مغز فرد بزرگسال است. نکته‌ی شایان توجه ظرفیت اتصال سیناپس‌های مغزی در دو سال ابتدای زندگی است؛ ظرفیتی معادل 20 برابر سال‌های دیگر زندگی!

پس برای تقویت مغز فرزندتان، در هنگام خواندن کتاب، از تمام حواس خود استفاده کنید و سعی کنید کودک را در معرض انواع و اقسام تجربیات گوناگون قرار دهید. 

نوزادانی که برایشان کتاب خوانده می‌شود، یاد می‌گیرند که کتاب‌خواندن سرگرم‌کننده است و می‌تواند حواس مختلف را درگیر کند و درمی‌یابند که کتاب پر از تجربیات جدید است. 

لمس کاغذ، استشمام بوی کتاب (بله، کتاب‌ها بوی خاصی دارند؛ ترکیبی از بوی کاغذ، مرکب چاپ و چسب صحافی)، دیدن عکس‌ها و تصویرسازی‌های کتاب و شنیدن صدای مادر یا پدری که با صدای بلند می‌خوانند، همه می‌توانند بخشی از این تجربیات ناب باشند. 

 

نکات کلیدی در انتخاب کتاب برای نوپایان

یکی از انتخاب‌های خوب برای نوپایان زیر یک سال، کتاب‌ حسی- لمسی است که مناسب همین گروه سنی طراحی می‌شود. این کتاب‌ها معمولاً کاغذی نیستند و با مواد مختلفی مثل پارچه ساخته می‌شوند. صفحات این کتاب‌ها جنس و بافت‌های متفاوت دارند و حس لامسه‌ی کودک را تقویت می‌کنند. لمس کتاب به کودک فرصت می‌دهد ارتباط نزدیکی با کتاب برقرار کند و در فرآیند خواندن درگیر شود. نگران نباشید که فرزندتان کتاب را  خراب کند.

 بعد از یک‌سالگی، فرزندتان را با کتاب کاغذی آشنا کنید. کتاب باید قابل ورق زدن باشد. کتاب‌های چوبی یا مقوایی سنگین یا کتاب‌هایی که کاغذ گلاسه‌ی براق دارند، برای کودک نوپا مناسب نیستند. لبه‌های کتاب نباید تیز باشد. شخصیت‌های داستان باید مثبت باشند و خود داستان نیز باید مهربانی، امنیت و شیرینی را به کودک منتقل کند.

 

راهنمای کتابخوانی برای نوزادان صفر تا 6 ماهه

مهم است که به مخاطب خود توجه کنید. هنگامی که کتاب می‌خوانید، با نوزاد تماس چشمی برقرار کنید، اما به دنبال واکنش خاصی نباشید. ممکن است به نظر برسد نوزاد گوش نمی‌دهد، اما درواقع او در حال جذب و کسب تجربه است. الگوها و عادت‌هایی که از این سن در نوزاد ایجاد می‌شود، عاداتی برای همه‌ی عمر او خواهد بود. 

نوزاد را به حرف بگیرید. نوزاد کم‌کم شروع می‌کند به صدا درآوردن و با این کار به کتاب خواندن شما واکنش نشان می‌دهد. به همین دلیل است که بسیاری از کتاب‌های مخصوص این سن حاوی کلمات بی‌معنی و یا صدای حیوانات است تا نوزادان راحت‌تر بتوانند آن را تقلید کنند. این را امتحان کنید: اگر کودک شما صدا درآورد، حتماً به نحوی به آن واکنش نشان دهید؛ مثلاً با صدایی مشابه جواب بدهید. شاید فکر کنید این کار بی‌معنی‌ است، اما در حقیقت شکلی از برقراری ارتباط است و سنگ بنای باشگاه کتاب‌خوانی شما و فرزندتان!

در صفر تا 6 ماهگی، کودک شنیدن صدای پدرومادرش را دوست دارد، پس برای فرزندتان با صدای بلند و لحن مناسب کتاب بخوانید ولی صداسازی نکنید، چون متوجه نمی‌شود که دارید به جای شخصیت‌های داستان یا حیوانات حرف می‌زنید و ممکن است بترسد. 

 

راهنمای کتابخوانی برای کودکان 6 تا 12 ماهه

در 6 ماهگی تا یک‌سالگی، کودک کلمات را می‌فهمد و تکرار و ضرب‌آهنگ برای او بسیار جذاب است. 

در این سن، کتاب برای کودک نقش اسباب‌بازی را دارد، به همین دلیل کتاب‌های پارچه‌ای و پلاستیکی را در اختیار کودک قرار می‌دهیم که نتواند آن‌ها را پاره کند. به هیچ عنوان کتاب فومی را در دسترس کودکان قرار نمی‌دهیم، چون آن را به دهانشان خواهند برد. 

 

راهنمای کتابخوانی برای کودکان 12 تا 18 ماهه

12 تا 18 ماهگی سن شروع خواندن کتاب‌های کاغذی است. ممکن است کودک صفحاتی از کتاب را پاره کند. ما می‌توانیم بدون هیچ نگرانی، کتاب را با چسب ترمیم می‌کنیم. در این محدوده‌ی سنی، قرار است مدام کتاب‌های تکراری و صفحات تکراری بخوانیم. تکرار به کودک احساس امنیت می‌دهد و به آنچه یاد می‌گیرد عمق می‌بخشد و همین موضوع اهمیت محتوایی را که می‌خوانیم دوچندان می کند. علاوه بر این مهم است که کتاب حتماً در دسترس کودک باشد.

 

راهنمای کتابخوانی برای کودکان 18 تا 24 ماهه

در 18 تا 24 ماهگی، کودک در سن فرار است و اصلاً آرام و قرار ندارد. در این سن، باید شروع کنیم به سؤال و جواب و با کودک وارد بازی شویم و به‌نوعی کتاب را برای او به بازی تبدیل کنیم. بازی باید به گونه‌ای باشد که کودک خودش در آن نقش داشته باشد.

 در این سن می‌توانیم ورق‌زدن کتاب را با کودک تمرین کنیم. 

 

راهنمای کتابخوانی برای کودکان 2 تا 3 ساله

در 2 تا 3 سالگی، کودک به‌شدت کنجکاو است که دنیای اطرافش را بشناسد. در این سن بهتر است خواندن کتاب‌هایی را آغاز کنیم که آموزش‌های ساده دارند. داستان‌های مناسب برای این سن کم‌کم طولانی‌تر می‌شوند و با زندگی واقعی پیوند می‌خورند. 

کودک در این سن همچنان به تکرار علاقه‌مند است. 

برای کودکان زیر سه سال کتاب‌ها را به زبان محاوره می‌خوانیم و پس از آن، کم‌کم زبان معیار و رسمی را جایگزین زبان محاوره می‌کنیم. 

 

راز تربیت کودک کتابخوان چیست؟

اگر دیدید بچه حوصله ندارد، کتاب را کنار بگذارید یا داستان آن را خلاصه کنید. نگران تمام‌نشدن کتاب نباشید و به تکرار و خواندن همه‌ی صفحات اصرار نکنید. به نشانه‌های توجه و بی‌توجهی کودک دقت کنید و نگذارید تجربه‌اش به بی‌حوصلگی منجر شود. 

سعی کنید او را در خواندن کتاب مشارکت دهید و کتابخوانی را برای او شیرین کنید. به‌دنبال زمان و مکان مناسب برای کتابخوانی با فرزندتان بگردید. 

برای اینکه این باور را در کودک ایجاد کنید که خواندن کتاب مهم است، در کتابخوانی استمرار داشته باشید و هر روز برایش کتاب بخوانید؛ حتی چند سطر.