اجتماعی شدن کودک؛ پرورش افراد اجتماعی و سازگار
شما در جایگاه پدر یا مادر نخستین «هم‌بازی» فرزندتان هستید. او از شنیدن صدای شما، تماشای چهره و لمس دست‌هایتان احساس امنیت می‌کند. فرزندتان به کمک شما با افراد دیگر آشنا می‌شود و کم‌کم از مصاحبت با آن‌ها لذت می‌برد و شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی‌اش آغاز می‌شود.
در این نوشتار، مراحل اجتماعی‌شدن کودک و همچنین چگونگی پرورش کودک اجتماعی را بررسی خواهیم کرد.
منظور از «جامعه‌پذیری» یا «اجتماعی‌شدن» چیست؟
جامعه‌پذیری یا اجتماعی‌شدن کودک فرایندی مهم است که رفتار، ارزش‌ها و درک کودک از دنیای اطراف را شکل می‌دهد. روند سازگاری هر کودک با اجتماع، و جامعه‌پذیری او منحصر است به خودش. این فرایندی است که از طریق آن، هنجارها و آداب و رسوم فرهنگ خود را می‌آموزد و مهارت‌های اجتماعی لازم برای تعامل موفق با دیگران را به دست می‌آورد. اجتماعی‌شدن کودک سفری همیشگی و تا پایان عمر است که چند مرحله دارد و از سال‌های اولیه‌ی زندگی کودک آغاز می‌شود.
سن اجتماعی‌شدن کودک و مراحل آن
در این بخش، به مراحل و سن اجتماعی‌شدن کودک تا بزرگسالی می‌پردازیم:
الف) مرحله‌ی اول جامعه‌پذیری: نوزادی تا اوایل کودکی
روند جامعه‌پذیری اولیه از دوران نوزادی آغاز می‌شود و تقریباً تا شش‌سالگی ادامه دارد. در این مرحله، کودکان در درجه‌ی اول از خانواده و مراقبان خود می‌آموزند. نوزادان مانند اسفنج عمل می‌کنند و اطلاعات را از پدرومادر و اعضای خانواده دریافت و جذب می‌کنند. مثلاً وقتی پدرومادر لبخند می‌زنند و با فرزند نوزادشان حرف می‌زنند، نوزاد شروع می‌کند به درک مفهوم تعامل مثبت اجتماعی.
دختر‌بچه‌ای را تصور کنید که پدرومادرش مدام از او نگهداری و مراقبت می‌کنند. محبت و توجه‌ی پدرومادرش به او می‌آموزد که جهان مکانی امن و دوست‌داشتنی است. اجتماعی‌شدن اولیه‌ی نوزاد پایه و اساس توانایی او در اعتمادکردن و برقراری ارتباط با دیگران در آینده را شکل می‌دهد.
ب) مرحله‌ی دوم جامعه‌پذیری: اواخر دوران کودکی تا نوجوانی
مرحله‌ی جامعه‌پذیری ثانویه معمولاً از اواخر کودکی، یعنی حدود هفت‌سالگی، تا دوران نوجوانی را در برمی‌گیرد و تا اواخر نوجوانی ادامه پیدا می‌کند. کودکان در این مرحله، تعامل با حلقه‌ی اجتماعی گسترده‌تری مانند دوستان، معلمان و همسالان را آغاز می‌کنند. این مرحله برای یادگیری هنجارها و ارزش‌های اجتماعی فراتر از خانواده بسیار مهم است. در این دوره، کودکان شروع می‌کنند به درک مفاهیمی مانند «همدلی » و «همکاری» که برای جامعه‌پذیری مؤثر ضروری است.
پسری ده‌ساله را فرض کنید که در مدرسه با همکلاسی‌ها و معلمانش در تعامل است. او از طریق فعالیت‌های گروهی یاد می‌گیرد که چگونه با دیگران همکاری کند و ایده‌ها و امکاناتش را با آن‌ها به اشتراک بگذارد. در این دوران است که او در برابر اجتماع، احساس مسئولیت می‌کند.
ج) مرحله‌ی سوم جامعه‌پذیری: نوجوانی تا بزرگسالی
این مرحله معمولاً از اواخر نوجوانی آغاز می‌شود و تا بزرگسالی ادامه دارد. افراد مدام در معرض ایده‌ها و تجربیات جدیدی هستند که باورها و ارزش‌های آن‌ها را شکل می‌دهد. این باورها اغلب تحت‌تأثیر عواملی مانند رسانه‌ها و گروه‌های همسالان قرار دارند. نوجوانان ارزش‌ها و هنجارهای موجود را زیر سؤال می‌برند و ممکن است نقش‌های اجتماعی متفاوتی را تجربه کنند که هویت فردی آن‌ها را شکل می‌دهد.
دختری شانزده‌ساله را در نظر بگیرید که تحت‌تأثیر رسانه‌ها، دوستان و مدرسه‌اش قرار گرفته است. او آرام‌آرام نظردادن درباره‌ی موضوعاتی مانند برابری جنسیتی، نگرانی‌های زیست‌محیطی و مسائل سیاسی را آغاز می‌کند و در جایگاه فردی مطلع و آگاه در جامعه ایفای نقش می‌کند.
چگونه فرزندی اجتماعی داشته باشیم؟
در ادامه، به این موضوع می‌پردازیم که چگونه پدرومادرها می‌توانند فرزندانی اجتماعی پرورش دهند:
- فراهم کردن محیط امن و رفتار حمایت‌گرانه: پایه و اساس اجتماعی‌شدن کودکان تأمین نیازهای عاطفی آن‌ها است. ایجاد محیطی آرام، امن و دوست‌داشتنی و ابراز هرگونه محبت و مراقبت دائمی از کودک به‌ویژه در سال‌های اول زندگی او ضروری است. نوزادی که پدرومادرش مدام او را در آغوش می‌گیرند، برایش شعر می‌خوانند، و وقتی او گریه می‌کند نیازش را برآورده می‌کنند، درواقع پایه‌ی محکمی از اعتماد و امنیت عاطفی را برای فرزندشان بنا می‌کنند.
- ایجاد موقعیت‌هایی برای تعامل با همسالان: با گذر کودکان از مرحله‌ی اول و ورودشان به مرحله‌ی اجتماعی‌شدن ثانویه، تشویق آن‌ها به تعامل با همسالان ضروری است. بازی و فعالیت‌های گروهی به کودکان کمک می‌کند مهارت‌های اجتماعی مهمی مانند «اشتراک‌گذاری»، «حل تعارض» و «کار گروهی» را بیاموزند. پدرومادرها می‌توانند برای فرزندشان قرارهایی برای بازی با همسالان ترتیب دهند تا او بتواند با هم‌سن‌و‌سال‌هایش ارتباط برقرار کند و مهارت‌های اجتماعی را بیاموزد. این تعاملات درس‌های ارزشمندی از برقراری ارتباط و همکاری به او می‌دهد.
- الگوبودن پدرومادر: کودکان اغلب با مشاهده‌ی رفتار بزرگسالان از آن‌ها یاد می‌گیرند. پدرومادرها باید رفتارهای اجتماعی مثبت را به‌طور عملی به فرزندشان نشان دهند. وقتی با دیگران به مهربانی رفتار کنید، همدلی و احترام را در روابطتان حفظ کنید و اوقاتی را به همکاری و کمک به دیگران بگذرانید، فرزندتان نیز تعامل درست با دنیا را می‌آموزد. وقتی او در چنین محیطی رشد می‌کند، طبیعتاً در آینده در مورد توجه به افراد جامعه، رویکردی مشابه با عملکرد پدرومادرش خواهد داشت.
- ارتباط صمیمانه با فرزند: از زمان شروع مرحله‌ی اجتماعی‌شدن اولیه، ارتباط باز و صمیمانه با فرزندتان را تقویت کنید. به سؤال‌های او صادقانه پاسخ دهید و به نگرانی‌هایش گوش دهید تا حس درک‌شدن و اعتماد را در او به وجود آورید. مادری که از سن کم فرزندش با او ارتباطی باز و گشوده برقرار می‌کند، باعث می‌شود فرزندش درباره‌ی افکار و احساسات خود احساس راحتی داشته باشد و بداند که مادرش او را در هر حال راهنمایی و حمایت خواهد کرد.
- قراردادن فرزند در معرض تنوع: فرهنگ‌ها، باورها و دیدگاه‌های مختلف را به فرزندتان آموزش دهید. این موضوع به آن‌ها کمک می‌کند تا در برابر افرادی که با آن‌ها تفاوت دارند، تحمل و پذیرش داشته باشند. در حقیقت، کودک با محترم‌شمردن انواع فرهنگ‌ها و پذیرش افراد با هر ریشه و موقعیتی رشد می‌کند.
کلام آخر:
اجتماعی‌شدن کودک سفری همیشگی و تا پایان عمر است که از دوران نوزادی او آغاز می‌شود و در طول زندگی ادامه دارد. با فراهم‌کردن محیط امن، تشویق به برقراری تعامل با همسالان و قراردادن فرزندمان در معرض تنوع، می‌توانیم به جامعه‌پذیری او کمک کنیم.
