کارهای روزانه منزل متناسب با سن کودکان

سپردن مسئولیت‌ به کودکان و درگیرکردن آن‌ها در امور خانه، از دغدغه‌های پدرومادرانی است که دوست دارند فرزندانی مستقل و مسئولیت‌پذیر داشته باشند، اما گروه سنی کودکان چه تأثیری بر میزان همکاری آن‌ها در امور منزل دارد؟ از چه سنی می‌توانیم از فرزندانمان انتظار داشته باشیم در کارهای منزل مشارکت کنند؟ چه کارهایی متناسب با چه کودکانی است؟ در این نوشتار سعی کرده‌ایم به این پرسش‌ها پاسخ دهیم و به موضوع کارهای روزانه‌ی منزل و تناسب آن با سن کودکان بیشتر بپردازیم.

 

مشکل چیست؟

• فرزندانم کِی آن‌قدر بزرگ می‌شوند که بتوانند در کارهای خانه به من کمک کنند؟
• وقتی کاری را به پسرهایم می‌سپارم، آن‌ها فقط کارم را زیادتر می‌کنند! طوری که پشیمان می‌شوم از اینکه خواسته‌ام به آن‌ها مسئولیت بدهم.
• دخترم اصرار دارد که همه‌ی کارهایش را خودش انجام دهد؛ حتی کارهایی را که توانایی انجام آن‌ها را ندارد. وقتی قبول می‌کنم کاری را خودش انجام دهد، اولش خوشحال است ولی بعد که وسط کار گیر می‌کند، احساس بدی پیدا می‌کند و کمک می‌خواهد و از اینکه نتوانسته به‌تنهایی کارش را به اتمام برساند، احساس شکست می‌کند. نمی‌دانم درست است که کار را به خودش بسپارم یا نه.
• مدت‌هاست فکر می‌کنم باید برای مسئولیت‌پذیرشدن پسر پنج‌ساله‌ام کاری بکنم. نمی‌دانم باید از کجا و با چه کارهایی شروع کنم که دل‌سرد نشود.

 

باید بدانیم که برای مسئولیت‌پذیری فرزندانمان

هیچ‌وقت خیلی زود یا خیلی دیر نیست. بچه‌ها نیاز دارند که احساس کنند اعضای مهم، مفید و فعال خانواده‌اند. اگر آن‌ها نتوانند از روش‌های سالم این احساس اهمیت را کسب کنند، اغلب روش‌های نه چندان سالمی را‌ برای به‌دست‌آوردن احساس اهمیت پیدا خواهند کرد.

کارکردن باعث می‌شود فرزندان ما مهارت‌هایی را بیاموزند و احساس مفیدبودن داشته باشند، و به آن‌ها یاد می‌دهد تا از کاری که انجام شده آگاه باشند و از کسی که آن را انجام داده، قدرشناسی کنند.

ما پدرومادرها ممکن است فکر  کنیم که اگر کارها را خودمان انجام دهیم، آسان‌تر و بی‌دردسرتر و بهتر انجام می‌شوند، در صورتی که اگر چنین نگرشی داشته باشیم، فرزندانمان را از فرصت یادگیریِ همکاری و مسئولیت‌پذیری محروم خواهیم کرد. شاید بد نباشد به مقاله جامع افزایش مسئولیت‌پذیری کودکان هم سری بزنید.

 

چه کار کنیم که فرزندانمان در کارهای روزانه‌ی منزل همکاری کنند؟

۱.فهرست کارهای خانه‌ را آماده کنیم

کودکان را در تهیه‌ی فهرست کارهایی که باید برای کمک به خانواده انجام شود مشارکت دهیم. این فهرست را می‌توانیم «فهرست کارهای خانه‌ی ما» نامگذاری کنیم. برای تهیه‌ی آن، می‌توانیم از راهکار فکرپرانی در نشست خانوادگی استفاده کنیم و با مشارکت فرزندانمان ببینیم چه کارهایی در خانه‌‌ی ما هست که باید انجام شود و چطور آن‌ها را تقسیم کنیم و مسئولیت هر کدام را به کدام فرد خانواده بسپاریم.

۲. برای آموزش وقت صرف کنیم

برای آموزش به فرزندمان و یاد‌دادن نحوه‌ی انجام‌دادن کارهای خانه به او، وقت بگذاریم. بچه‌ها برای انجام ساده‌ترین کارها هم به آموزش نیاز دارند. اگر فرزندمان با دستمال مخصوص تمیزکردن سفره کف آشپزخانه را پاک کرد، پیش از اینکه سرش فریاد بکشیم و بگوییم «دستمال سفره را که به زمین نمی‌مالند!»، از خودمان بپرسیم از کجا باید این را یاد گرفته باشد؟ آیا من استفاده از دستمال‌های متناسب با سطوح مختلف را به او یاد داده‌ام؟

۳. بعد از آموزش اولیه، کنار بکشیم

وقتی بچه‌ها بعد از آموزش، احساس کردند آمادگی دارند که به تنهایی کاری را انجام دهند، به آن‌ها بگوییم «اگر مشکلی پیش آمد، من هستم.» و خود را کنار بکشیم و تا وقتی از ما کمک نخواسته‌اند، دخالت نکنیم. اگر مشکلاتی پیش‌آمد، به جای انتقاد، آن‌ها را در نشست خانوادگی مطرح و برطرف کنیم.

۴. وسایل کار مناسب تهیه کنیم

وسایل کار متناسب با قد و سن بچه‌ها از قبیل جاروی کوچک، گردگیر پردار یا ابزار کوچک باغبانی فراهم کنیم.

ابزار مناسب علاوه بر این‌که یکی از ضرورت‌های درست‌انجام‌دادن کار به شمار می‌رود، احساس تعلق کودکان را نسبت به مسئولیتی که بر عهده گرفته‌اند افزایش می‌دهد و انجام آن را برایشان لذت‌بخش می‌کند. فقط کافی است تصور کنیم که قرار بود با جارویی که دوبرابر قد خودمان است، کف خانه را جارو کنیم! واقعاً چه احساسی پیدا می‌کردیم؟

۵. ساعت کار دسته‌جمعی تعیین کنیم

ساعتی را برای انجام‌دادن کارها مشخص کنیم که همگی در کنار هم کار کنیم، نه اینکه از فرزندمان بخواهیم کاری را انجام دهد و خودمان برویم سراغ گوشی یا تلویزیون! خودمان این تجربه را داریم که وقتی دیگران مشغول تماشای تلویزیون یا بازی یا فعالیت‌های شخصی هستند، انجام کارهای خانه خسته‌کننده‌تر به‌نظر می‌رسد. این‌طور نیست؟

۶. به جای انتقاد از کوتاهی، از مشارکت قدردانی کنیم

به مشارکت و همکاری بچه‌ها توجه کنیم، نه به کیفیت انجام‌دادن کارشان. اگر فرزند خردسال ما موقع جمع‌کردن ظرف‌ها و گذاشتن آن‌ها در ظرفشویی خسته شد، به جای اینکه اصرار کنیم کار را تا آخر ادامه دهد، از او تشکر کنیم که نیمی ‌از کار را انجام داده است.

۷. دلسوزی بیجا ممنوع!

به این دلیل که فرزندانمان تکالیف زیادی دارند یا می‌خواهند ورزش کنند، نباید برای آن‌ها دلسوزی کنیم و کارهایشان را انجام دهیم.

۸. به تناسب کار با سن کودک توجه کنیم

باید مطمئن شویم کاری که به فرزندمان سپرده‌ایم متناسب با سن اوست:

کودکان ۲ تا ۳ ساله

• جمع‌کردن اسباب‌بازی‌ها و گذاشتن آن‌ها در جای مناسب.
• گذاشتن دستمال سفره، بشقاب‌ها و قاشق و چنگال روی میز. البته ممکن است در آغاز نتوانند این کار را به درستی انجام دهند.
• جمع‌کردن خرده‌های غذایشان از روی میز و گذاشتن ظرف‌ها در آشپزخانه.
• جمع‌کردن ریخت‌و‌پاش‌های خودشان.
• کمک‌کردن به جابه‌جایی ظرف‌های سبک.
• تاکردن لباس‌های شسته و جوراب‌ها.

 

کودکان ۴ ساله

• چیدن میز غذا.
• غذادادن به حیوانات خانگی از روی برنامه.
• کمک‌ به مرتب‌کردن تخت‌خواب‌ها و کشیدن جاروبرقی.
• کمک به شستن ظرف‌ها یا گذاشتن ظرف‌ها در ظرفشویی.
• گردگیری.
• برای مخلوط کردن سیب‌زمینی‌ها یا هم‌زدن مواد اولیه‌ی کیک با مخلوط‌کن دستی.

 

   کودکان ۵ ساله

• کمک به برنامه‌ریزی برای غذا و خرید خواربار.
• درست‌کردن ساندویچ ساده برای خودشان و تمیزکردن میز.
• ریختن نوشیدنی‌های خودشان در لیوان.
• جداکردن برگ‌های کاهو برای سالاد.
• مرتب‌کردن تخت و تمیز‌کردن اتاقشان.
• تمیزکردن ظرف‌شویی، توالت و حمام.
• جدا‌کردن لباس‌های سفید و رنگی برای شست‌وشو.
• پاسخ‌دادن به تلفن.
• تعویض کیسه‌ی سطل‌ زباله.

 

کودکان ۶ تا ۸ ساله

• آب‌دادن به گل‌ها و گیاهان.
• چیدن سبزیجات از باغچه.
• پختن غذا‌های ساده (سوسیس، تخم‌مرغ آب‌پز و ...)
• آماده‌کردن خوراکی‌های مدرسه‌شان.
• پر کردن جای صابون مایع و مایع ظرفشویی.
• غذادادن به پرنده یا حیوان خانگی و نظافت قفس یا محل نگهداری آن‌.
• تمیزکردن داخل اتومبیل.

 

کودکان ۹ تا ۱۰ ساله

• عوض‌کردن ملحفه‌های تخت و گذاشتن ملحفه‌های کثیف در سبد.
• استفاده از ماشین لباس‌شویی و تعیین میزان پودر متناسب با لباس‌ها.
• خرید خواربار بر اساس فهرست خرید.
• رفتن به قرار‌ با دندانپزشک، دکتر، مدرسه (اگر مسافت آن به اندازه ای باشد که بتوانند با دوچرخه بروند.)
• آماده‌کردن غذا برای خانواده.
• انجام‌دادن کارهای مربوط به ساختمان و تعامل با همسایه‌ها مثل توزیع صورت‌حساب‌ها، روشن و خاموش کردن چراغ‌های محوطه، نصب اطلاعیه‌ها روی تابلوی اعلانات و ...
• شستن اتومبیل خانواده.

 

 کودکان ۱۰ تا ۱۱ ساله

• انجام‌دادن بعضی از کارهای شخصی.
• درآوردن پول برای خودشان.
• نگهداری از کودک.
• انجام‌دادن کارهای حیاط ساختمان.
• آماده‌کردن چمدان‌های خودشان.
• پذیرفتن مسئولیت نگهداری از یک حیوان خانگی.

 

کودکان ۱۱ تا ۱۲ ساله

• انجام‌دادن کارهای شخصی.
• کوتاه‌کردن چمن‌ها یا رسیدگی به گل‌ها و گیاهان.
• کمک به پدرومادر در ساختن وسایل چوبی و تعمیر لوازم منزل.
• کمک به پدرومادر در درست‌کردن خوراکی‌هایی مثل لواشک، مربا و دسر.
• تمیزکردن اجاق گاز و فر.
• کمک به انجام‌دادن امور خانواده.

 

برای پیشگیری از مشکلاتی که ممکن است پیش بیاید چه اقدامی باید داشته باشیم؟

۱. غر نزنیم و تذکر ندهیم

اگر کاری فراموش شد، از بچه‌ها بخواهیم تا به فهرست کارها نگاه کنند و ببینند همه‌ی کارها انجام شده یا نه.

۲. کارفرمای شوخ‌طبع باشیم

اگر بچه‌ها فراموش کردند کاری را انجام بدهند، از حس شوخ‌طبعی خود بهره بگیریم:

مادری ظرف سوپی سر میز آورد و وانمود کرد در حال ریختن سوپ در یک کاسه‌ی خیالی است! پسرش که پشت میز نشسته بود، بلافاصله فهمید کاری را که باید انجام می‌داده فراموش کرده و به سرعت دوید تا پیش از اینکه سوپ روی میز بریزد، کاسه‌ها را بیاورد.

۳. از نشانه‌های غیرکلامی استفاده کنیم

در‌صورتی‌که کاری فراموش شده بود، از نشانه‌های غیرکلامی‌ای استفاده کنیم که پیش از آن توافق کرده‌ایم. بیشتر بچه‌ها از نشانه‌ی گذاشتن یک بشقاب برعکس بر روی میز خوششان می‌آید. این که بشقابی وارونه باشد، به معنی آن است که بچه‌ها بخشی از برنامه را فراموش کرده‌اند که باید پیش از نشستن سر میز غذا انجام می‌دادند.

 

بچه‌ها در این رابطه چه مهارت‌هایی می‌توانند یاد بگیرند؟

کودکان می‌توانند یاد بگیرند که عضوی از یک خانواده‌اند و اعضای خانواده به کمک آن‌ها نیاز دارند و آن‌ها توانایی و مهارت کافی دارند و می‌توانند برای خودشان و دیگران مفید باشند.

 

حواسمان باشد که:

۱. کودکان با این توانایی به دنیا نمی‌آیند که کارها را درست و سریع انجام دهند. در حقیقت مشارکت‌گرفتن از بچه‌ها وقت‌گیرتر از آن است که خودمان کارها را انجام دهیم، اما اگر آن‌ها را بیرون بفرستیم تا بتوانیم کارهای خانه را به سرعت سر‌و‌سامان بدهیم، این پیام را به آن‌ها می‌دهیم که مفید نیستند و هیچ نیازی به آن‌ها نداریم. به این ترتیب بعدها ممکن است از اینکه مجبوریم همه‌ی کارها را خودمان بکنیم شکایت داشته باشیم.

۲. ارزشش را دارد که برای آموزش به فرزندانمان وقت بگذاریم و به آن‌ها یاد بدهیم که کارهای خانه را چطور انجام دهند، چرا که آن‌ها مهارت‌هایی مثل پای‌بندی به تعهدات، برنامه‌ریزی، پیگیری، سازماندهی وقت و انجام‌دادن چند کار همزمان را می‌آموزند.

 

یک نمونه از کارهای روزانه کودکان متناسب با سن کودک

کریستین سه‌ساله از مادرش پرسید: «مامان، امروز که مهمان داریم می‌توانم کمک کنم خانه را تمیز کنیم؟» مادرش پرسید: «دوست داری دستشویی را تمیز کنی؟» کریستین جواب مثبت داد و یک جعبه پودر شوینده و چند دستمال برداشت و به دستشویی رفت. وقتی کارش تمام شد، به مادرش گفت: «دستشویی کاملاً تمیز شد. حالا دوست دارم به شما کمک کنم که خانه را تمیز کنی.» مادر سرش شلوغ بود و فراموش کرد به نتیجه‌ی کار کریستین نگاهی بیندازد. آن‌شب مهمانان چند بار از دستشویی استفاده کردند. پس از رفتن آن‌ها، مادر به دستشویی رفت و در نهایت تعجب دید کریستین تمام محتوای جعبه‌ی شوینده را مصرف کرده و همه‌جا پر است از پودر سفید. مادر خنده‌اش گرفت از تصور این‌که وقتی مهمانان به دستشویی رفته‌اند چه فکری کرده‌اند. او فهمید که لازم است بیشتر به کریستین آموزش بدهد که چطور در کارهای خانه کمک کند.