6 کلید مهم برای پیشگیری از افسردگی کودکان
سکوت‌های طولانی، کم‌حرف‌شدن، شادنبودن، نداشتن هیجان، خوشحال‌نشدن، گریه‌کردن و نداشتن تمایل به شرکت در جمع نشانه‌هایی هستند که معمولاً پدرومادرها را نگرانِ افسردگی فرزندانشان می‌کنند.
در این نوشتار، به برخی از علت‌های بروز این رفتارها و چگونگی تعامل درست با آن‌ها می‌پردازیم.
نگرانی‌های پدرومادرها از نشانه‌های افسردگی کودکان
فرزندم انگار همیشه افسرده است. آیا این بیماری است؟
- پسر کوچکم همیشه ساکت است. انگار چیزی او را خوشحال نمی‌کند. هیچ حرفی درباره‌ی احساساتش نمی‌زند. بیش از اندازه کم‌حرف و آرام است و من را نگران می‌کند. این‌ها نشانه‌ی افسردگی نیست؟
- دختر یازده‌ساله‌ی من مثل بزرگسالان رفتار می‌کند. به بازی‌ها و شیطنت‌های هم‌سن‌و‌سال‌هایش هیچ علاقه‌ای ندارد. به‌ندرت لبخند او را می‌بینم. به هیچ موضوعی اعتراض نمی‌کند. همه‌چیز را می‌پذیرد؛ حتی اگر خلاف میلش باشد. انگار هیچ موضوعی برای او شور و هیجان ندارد. نگرانم که افسرده شده باشد، اما چرا باید در این سن افسرده باشد؟
چرا کودکان افسرده می‌شوند؟
همه‌ی افراد هر از گاهی احساس افسردگی می‌کنند. افسردگی «گه‌گاهی» با افسردگی «مداوم» تفاوت دارد.
افسردگی در بچه‌ها ممکن است به دلیل اتفاق ناخوشایندی در زندگی آنان باشد. ممکن است بدرفتاری، آزار یا بی‌توجهی از سوی پدر یا مادری که معتاد به مواد مخدر است، کودک را افسرده کرده باشد. ممکن است در مدرسه به او تعرض شده باشد. ممکن است نوجوانان بزرگتر از خودش یا بزرگترهای بیرون از خانه به او آزار رسانده باشند یا از او سوءاستفاده کرده باشند.
مهم است که به فرزندتان توجه و رفتارش را ارزیابی کنید.
اگر نشانه‌های افسردگی فرزندتان مزمن شده است، از کارشناسان و روانشناسان کمک بگیرید.
پیشنهاد می‌کنیم از درمانگران و پزشکانی که افسردگی را با «داروهای ضدافسردگی» درمان می‌کنند، دوری کنید. احساسات فرزند شما نشان‌دهنده‌ی مشکلی عمیق در وجود اوست و مصرف دارو به حل مشکلات عمیق کمکی نخواهد کرد.
برخی از بچه‌ها یاد گرفته‌اند که افسردگی می‌تواند روشی باشد برای دریافت خدمات ویژه یا توجه اضافی.
به نشانه‌های افسردگی کودکان چه واکنشی نشان دهیم؟
١. کنجکاوی کنیم
درباره‌ی آنچه در جریان است از فرزند خود سؤال‌های کنجکاوانه کنیم:
«اتفاقی افتاده که تو را ناراحت کرده؟ می‌توانی درباره‌اش با من حرف بزنی؟»
«می‌بینم که قیافه‌ات خیلی گرفته‌ست. می‌توانم کاری برایت انجام بدهم؟»
۲. حدس‌های بچه‌گانه بزنیم
گاهی وقت‌ها می‌توانیم با سؤال‌های بچه‌گانه یا حدس‌زدن احساس فرزندانمان از آنان اطلاعاتی به دست بیاوریم، مانند:
«چون خرس عروسکی‌ات با تو بازی نمی‌کند، عصبانی هستی؟»
«من می‌دانم چرا غمگینی! چون امروز یادم رفته تو را قلقلک بدهم.»
«تو ناراحتی، چون من وقت بیشتری را با خواهرت گذراندم و تو دوست داری من بیشتر با تو بازی کنم.»
۳. تصور نکنیم حتماً از ... ناراحت است!
علت ناراحتی فرزندمان را جویا شویم. نباید تصور کنیم از دلیل ناراحتی فرزندمان باخبریم. پدرومادرها اغلب فکر می‌کنند بچه‌ها به دلایل یکسانی احساس ناراحتی می‌کنند. زمانی که پای طلاق یا از‌دست‌دادن عزیزی در میان است، پدرومادر فکر می‌کنند این مسئله مسبب ناراحتی فرزندشان است، اما وقتی از فرزندشان می‌پرسند که چه چیزی آزارش می‌دهد، ممکن است بفهمند از این ناراحت است که دوستی ندارد که با او بازی کند یا پول ندارد که وسیله یا اسباب‌بازی محبوبش را بخرد.
6 راهکار برای پیشگیری از افسردگی کودکان
۱. ارتباط
خطوط ارتباطی خود با فرزندانمان را باز نگاه داریم. آن‌ها را آگاه کنیم که می‌توانند احساسات خود را بدون اینکه مسخره یا سرزنش شوند، با ما در میان بگذارند.
۲. تضمین محبت
برخی از کودکان زمانی که فکر می‌کنند پدرومادرشان از آن‌ها دلسرد شده‌اند، احساس افسردگی می‌کنند. مطمئن شویم که فرزندانمان از محبت بی‌قید‌و‌شرط ما با خبرند.
٣. مراقبت از خشم نهفته
خشم سرکوب‌شده ممکن است موجب افسردگی شود. بچه‌ها ممکن است نسبت به چیزهایی احساس خشم کنند که فکر می‌کنند خوب نیست در مورد آن‌ها عصبانی بشوند.
به انتظارات بیش از اندازه از فرزندانمان و به رفتارمان که ممکن است به‌طور افراطی کنترل‌گرانه یا بیش از اندازه حمایتگرانه باشد، توجه کنیم. این موقعیت‌ها ممکن است موجب ایجاد خشم ناخودآگاه و پنهان شوند.
۴. برچسب نزدن و طرفداری نکردن
مراقب باشیم که در دعوای بین بچه‌ها جهت‌گیری نکنیم یا به بچه‌ها برچسب «دردسرساز» یا «بچه‌ی بد» نزنیم. اگر بچه‌ها احساس کنند هیچ‌کس آن‌ها را دوست ندارد یا کسی طرف آن‌ها را نخواهد گرفت، ممکن است در نهایت احساس ناامیدی و درماندگی کنند. به مقاله دعوای خواهر و برادرها مراجعه کنید.
۵. ممنوع‌بودن تهدید
نباید بچه‌ها را به کارهایی تهدید کنیم که قصد نداریم انجام دهیم. وقتی می‌گوییم: «بچه‌ها، مرا خیلی عصبانی می‌کنید. می‌خواهم وسایلم را جمع کنم و از این خانه فرار کنم.» بچه‌ها ممکن است بترسند و حرف ما را جدی بگیرند. فرزندانمان نیاز دارند احساس امنیت کنند و اگر تهدیدهایی را که در گرماگرم خشم به زبان می‌آوریم جدی بگیرند، ممکن است آسیب زیادی ببینند.
۶. حمایت‌نکردن افراطی
از حمایت بیش از اندازه‌ی فرزندانمان دست برداریم. حمایت بیش از اندازه، وقتی نمی‌توانند تصمیم بگیرند یا وقتی مهارت کافی برای برآورده‌کردن نیازهایشان را ندارند (چون همه‌چیز قبلاً برایشان مهیا شده) ممکن است موجب افسردگی آن‌ها شود.
راه‌حل‌های پیشگیری از افسردگی چه مهارت‌هایی را به کودکان یاد می‌دهد؟
بچه‌ها می‌فهمند که می‌توانند مشکلات خود را با بزرگسالان در میان بگذارند و کسی هست که می‌توانند با او صحبت کنند.
آن‌ها درمی‌یابند که مجبور نیستند تمام مشکلات را با خودشان حمل کنند یا رازها را در دلشان نگاه دارند. آن‌ها می‌توانند روش‌های مناسبی برای ابراز خشم خود یاد بگیرند و از تبدیل آن به افسردگی جلوگیری کنند. برای آگاهی از مهارت‌های ابراز خشم و تعامل با کودکان خشمگین سری هم به نوشتار کودک خشمگین بزنید.
برای از بین بردن افسردگی کودکان:
۱. فرزندانمان را به خاطر احساساتشان سرزنش نکنیم و تصور نکنیم که می‌دانیم آن‌ها چطور می‌توانند احساس بهتری داشته باشند.
۲.گاهی وقت‌ها غمگین و افسرده‌بودن برای کودکان خوب است. اگر به آن‌ها اجازه دهیم احساسات خود را تجربه کنند، احتمالاً خلقشان تغییر خواهد کرد. اگر تلاش کنیم زمانی که شاد نیستند آنان را خوشحال کنیم، ممکن است همچنان افسرده بمانند تا به ما نشان دهند که ما مسئول احساسات آن‌ها نیستیم.
نمونه‌هایی از تعامل با کودکان افسرده:
دو کودک در یک خانواده ممکن است افسردگی خود را به شیوه‌های کاملاً متفاوتی نشان دهند.
دختر هشت‌ساله‌ای تهدید می‌کرد که با خوردن ترکیبات مختلف خود را خواهد کشت. خانواده‌اش به مشاور مراجعه کردند و او تأیید کرد که دوست دارد پدرومادرش به او توجه کنند و وقتی تهدید به خودکشی می‌کند آن‌ها بسیار مراقب او هستند.
مشاور پیشنهاد کرد که پدرومادر برای توجه به دخترشان در طول روز کار سرگرم‌کننده‌ای با او انجام دهند.
دختر از این طرح خوشش آمد و پس از یک هفته گذراندن وقت ویژه با پدرومادرش، افسردگی او که به شکل تمایلات خودکشی بروز کرده بود، برطرف شد.
از سوی دیگر به نظر می‌رسید برادر ده‌ساله‌اش مدام لجبازی می‌کند و عصبانی است. افسردگی او خشم سرکوب‌شده بود. وقتی مشاور از او خواست تا یک روز خود را توصیف کند، مشخص شد که شش ساعت یا بیشتر از روز را صرف تماشای تلویزیون می‌کند. مشاور به پدرومادر او خاطرنشان کرد که تماشای تلویزیون برای فرزندشان نوعی اعتیاد، و مضر است و او باید راه‌های دیگری برای گذراندن وقت خود پیدا کند.
وقتی پدرومادر موافقت کردند زمان تماشای تلویزیون را محدود کنند، فرزندشان گفت که نمی‌داند چه کار دیگری می‌تواند انجام بدهد. او به کمک مشاور و پدرومادرش فهرستی از فعالیت‌های دیگر تهیه کرد که می‌توانست به جای نگاه‌کردن به تلویزیون انجام بدهد.
هفته‌ی اول پسر فقط به صفحه‌ی تلویزیون خاموش چشم دوخت. هفته‌ی بعد به فهرست نگاهی کرد و سپس در‌حالی‌که سر خود را میان دستانش گرفته بود، گوشه‌ای نشست. هفته‌ی سوم مطمئن شد که پدرومادرش قصد ندارند قانون محدودیت تماشای تلویزیون را تغییر بدهند. از این رو برخی از فعالیت‌های فهرست را امتحان کرد. بعد از شش هفته به نظر می‌رسید که افسردگی‌اش از بین رفته؛ او لبخند می‌زد و از روش‌های دیگری برای سرگرم‌کردن خود لذت می‌برد.
میشل نمی‌توانست بخوابد. او دوازده‌ساله بود و دچار افت تحصیلی شده بود. میشل به نظر گرفته و ناراحت می‌آمد و از خوردن غذا اجتناب می‌کرد. مادرش نگران شد و موضوع را با دکتر خانوادگی در میان گذاشت. دکتر پس از بررسی نشانه‌ها بلافاصله برای میشل داروی ضدافسردگی تجویز کرد. هیچ‌کس وقت صرف نکرد که بفهمد چه مسئله‌ای میشل را آزار می‌دهد.
پدرومادر میشل قرار بود از هم جدا شوند و بیش از دو سال بود که درگیر نبردی تلخ باهم بودند.
میشل و پدرش در حال تماشای تلویزیون بودند که میشل پرسید: «پدر، می‌خواهی با شخص دیگری ازدواج کنی و من و مادر را رها کنی؟»
پدرش گفت: «میشل، درباره‌ی چه حرف می‌زنی؟ حتماً خیلی نگرانی. چطور شد که این فکر به ذهنت رسید؟ می‌دانی که من تو را دوست دارم و هرگز رهایت نخواهم کرد. با اینکه من و مادرت از این به بعد با هم زندگی نمی‌کنیم، اما شما همیشه بخشی از زندگی من خواهید بود و من و تو راه‌هایی برای بودن در کنار هم پیدا می‌کنیم. فکر می‌کردم این را می‌دانی.»
«خب پدر، مادر می‌گوید همسر جدید شما از بچه‌ها خوشش نمی‌آید و احتمالاً به شما می‌گوید با ما ارتباط نداشته باشید و شما را وادار خواهد کرد از اینجا به جای دوری بروید. من فکر نمی‌کردم این واقعیت داشته باشد، اما شنیدم شما تلفنی درباره‌ی رفتن به شهر دیگری صحبت می‌کردید.»
پدر بازوانش را دور میشل حلقه کرد و گفت: «تعجبی ندارد که این‌قدر نگران شده‌ای. اگر باز هم این‌طور احساس کردی خواهش می‌کنم با من در میان بگذار. حرف‌هایی که شنیده‌ای، فقط شکایت‌های من از یک دوست بود. من جدی نمی‌گفتم. می‌دانی، وقتی کسی عصبانی است ممکن است حرف‌هایی بزند که حقیقت نداشته باشد. چیزی که تو شنیدی فقط از این نوع حرف‌ها بود. من همین‌جا می‌مانم میشل، و اگر تغییر بزرگی در آینده رخ دهد، من پیش از هر چیز با تو مشورت می‌کنم. من تو را دوست دارم.»
آیا شما هم نشانه‌ای از افسردگی در فرزندانتان می‌بینید؟ می‌توانید نظرات و تجربه‌هایتان را زیر همین مقاله برای دانابن بنویسید.
منبع: کتاب انضباط مؤثر و کتاب تربیت سالم در خانه
