با سماجت کودکان چگونه رفتار کنیم؟

به رفتارهای اغراق‌آمیز و نامعمول کودکان برای جلب توجه «سماجت» گفته می‌شود. جلب توجه یکی از چهار هدف نادرست کودکان از بدرفتاری است. کودکانِ سمج اصرار دارند که پدرومادرشان با آن‌ها وقت بگذرانند. بسیاری از پدرومادرها شکایت دارند که هیچ فرصتی برای خودشان ندارند.               

در این نوشتار دانابن، به بررسی سماجت‌، لجبازی و رفتارهای توجه‌طلبانه‌ی این دسته از کودکان پرداخته است.     

 

شکایت‌های پدرومادرها از لجبازی بچه‌ها

• فرزند من بسیار سمج است. او مدام مزاحمم می‌شود و اصرار می‌کند که تمام‌وقت با او بازی کنم یا به سؤال‌هایش جواب بدهم. من نمی‌توانم بدون آزار و اذیت‌های او با همسرم یا فرزندان دیگرم وقت بگذرانم. معلمش هم شکایت می‌کند که او مدام در کلاس مزاحمت ایجاد می‌کند.
• دخترم فکر می‌کند من هیچ کاری ندارم جز بودن در کنار او! برای همه‌ی فعالیت‌هایش حضور من را می‌خواهد؛ از نوشتن تکلیف تا بازی و نظافت اتاق و حتی رفتن به حمام. هیچ کاری را تنهایی انجام نمی‌دهد. واقعاً خسته‌کننده است. هیچ فرصتی برای خودم ندارم. بیست‌وچهارساعته وقف او هستم.
• برای پسرم کلی اسباب‌بازی خریده‌ایم، اما او باز هم ما را رها نمی‌کند. برای بازی با اسباب‌بازی‌ها هم از ما می‌خواهد که کنارش باشیم و با او همراهی کنیم. آن‌قدر سماجت می‌کند تا بپذیریم. نمی‌فهمم... بچه‌های دیگر چطور خودشان را سرگرم می‌کنند؟

چرا کودکان سماجت می‌کنند؟

کودکان از سن خیلی کم می‌فهمند که دریافت توجه از دیگران احساس بسیار خوشایندی است، اما گاهی به این باور اشتباه می‌رسند که اگر در مرکز توجه قرار نداشته باشند، ارزشی ندارند. هر چه بچه‌ها بیشتر تقاضا می‌کنند، پدر و مادر و معلمانشان بیشتر به آن‌ها توجه می‌کنند؛ چه توجه مثبت، چه توجه منفی.

هر چقدر هم که توجه‌مان را بیشتر کنیم، نمی‌توانیم نیاز کودکانی را تأمین کنیم که فکر می‌کنند بدون توجه مداوم دیگران ارزش و اهمیت ندارند. مهم است که پدرومادرها با همکاری و مشارکت‌دادن بچه‌ها، فرصت‌هایی را فراهم کنند که آن‌ها احساس کنند ارزشمندند. همچنین پدرومادرها باید به همان اندازه که به فرزندانشان احترام می‌گذارند، به خودشان نیز احترام بگذارند. بهتر است فرصت‌هایی را به خود اختصاص بدهند و به فرزندانشان بگویند که چگونه به تنهایی خود را سرگرم کنند. پدرومادرها باید بدانند که محروم‌شدن از توجه هیچ بلایی بر سر بچه‌ها نمی‌آورد. در حقیقت کودکان لجباز، بیشتر اوقات توجه بیش از اندازه دریافت می‌کنند، نه توجه کم.

 

با کودک سمج چه کار کنیم؟

١. در زمان ورود، کمی وقت برایش بگذاریم.

اگر فرزندمان تمام روز منتظر بوده تا با ما بازی کند، وقتی از سر کار به خانه برمی‌گردیم، کارهای خانه را نادیده بگیریم و دست‌کم یک ربع با او سرگرم شویم یا از او بخواهیم با ما کار کند.

۲. با دیگران وقت بگذرانیم.

وقتی فرزندمان حضور دارد، با همسر و اقوام و دوستانمان وقت بگذرانیم تا فرزندمان ببیند و یاد بگیرد که فقط بخشی از زمان ما به او اختصاص دارد، نه همه‌ی آن. اگر باز هم سماجت کرد و مزاحم شد، به اتاق دیگری برویم و از فرزندمان بخواهیم جای دیگری از خانه بازی کند.

٣. توجه کنیم، اما پاسخ ندهیم.

به آن‌ها بگوییم که متوجه درخواست آن‌ها هستیم، اما چون سرگرم انجام‌دادن کارهای دیگریم، فعلاً نمی‌توانیم جواب بدهیم. یکی از روش‌های توجه بدون پاسخ این است که به تقاضایشان توجه نکنیم، اما دستمان را با ملایمت روی شانه‌ی آن‌ها بگذاریم. با این کار بچه‌ها متوجه می‌شوند که ما حتی اگر به تقاضاهای مداوم آن‌ها پاسخ ندهیم، به آنان توجه داریم.

۴. از نشانه‌های غیرکلامی استفاده کنیم.

می‌توانیم از نشانه‌های غیرکلامی استفاده کنیم تا نشان دهیم که از تقاضای کودک برای دریافت توجه آگاهیم، اما در آن لحظه امکان توجه برایمان فراهم نیست. مثلاً بازوی او را لمس کنیم یا دستمان را به علامت توقف نگاه داریم یا انگشتمان را روی لب‌هایمان بگذاریم. همه‌ی این‌ها راهگشاست. همچنین می‌توانیم اتاق را بدون هیچ حرفی ترک کنیم.

۵. مطمئنم که خودت می‌توانی.

اگر فرزندمان از کارهایی که خودش می‌تواند برای خودش انجام بدهد گله و شکایت کرد، به او بگوییم: «مطمئنم که خودت می‌توانی از عهده‌‌اش برآیی. من به تو ایمان دارم.»

 

سه راهکار برای پیشگیری از سماجت کودکان

1. وقت ویژه بگذاریم.

اگر فرزندمان سماجت می‌کند، برنامه‌ریزی کنیم و فرصتی را فقط به او اختصاص دهیم. اگر باز هم سماجت کرد، بگوییم: «حالا وقت بازی ما نیست. وقت مخصوص بازی ما ساعت دو است.»

۲. مکان بازی فراهم کنیم.

برای فرزندمان محلی آماده کنیم که بتواند در امنیت بازی کند و سرگرم شود. به او بگوییم که وقتی با دیگران سرگرم هستیم، باز هم او را دوست داریم، اما این فرصت را به کار دیگری جز بودن با او اختصاص داده‌ایم.

٣. برنامه‌ی خود را اعلام و به آن عمل کنیم.

به فرزندمان اطلاع دهیم که چه زمانی برای فعالیت‌ مشترک با او در دسترس هستیم، برای مثال:

- پسرم، من از ساعت هفت تا هشت برای کمک به تکالیفت حاضرم.

- خوشحال می‌شوم که روزهای دوشنبه و سه‌شنبه بعد از مدرسه تو را به کتابخانه ببرم.

- من دوست دارم اول اخبار امروز را بخوانم، بعد با هم حرف بزنیم.

سپس به گفته‌هایمان عمل کنیم و به برنامه‌ی زمانی خود پایبند باشیم.

 

بچه‌ها در این باره چه مهارت‌هایی را یاد می‌گیرند؟

کودکان متوجه می‌شوند که پدرومادرشان نیز حقوقی دارند. آن‌ها احترام و ادب و ملاحظه را می‌آموزند و یاد می‌گیرند که چطور خودشان را سرگرم‌ کنند. از همه مهم‌تر اگر رضایت آن‌ها درونی شود، احساس بهتری خواهند داشت نسبت به زمانی که به‌طور مداوم به دنبال جلب توجه دیگران باشند.

 

حواسمان باشد که:

کودکانی که توجه مداوم می‌طلبند، دلسرد و ناامیدند و این احساس را با سماجت و لجبازی نشان می‌دهند. آن‌ها تصور می‌کنند اگر توجه مداوم دریافت نکنند، به این معناست که دوست‌داشتنی نیستند.

 به فرزندانمان نشان دهیم که آن‌ها را دوست داریم و به آن‌ها بگوییم می‌توانند همان‌طور که با ما وقت می‌گذرانند، خود را سرگرم کنند یا با بچه‌های دیگر هم‌بازی شوند.

اگر نیاز فرزندمان به توجه، ما را نگران کرده، نشانه‌ی آن است که فرزند ما فکر می‌کند فقط زمانی اهمیت دارد که به او توجه شود. به عبارت دیگر وقتی توجه به فرزندمان برای ما به دغدغه و اضطراب تبدیل می‌شود، نشانه‌ی این است که فرزند ما دچار هدف نادرست «جلب توجه» شده است.

 

نمونه‌ی رفتار یک مادر در مقابل سماجت بچه‌ها:

گاهی وقت‌ها بچه‌ها برای این‌که بزرگترها را در کنارشان نگه دارند و با آنان سرگرم شوند، به‌ شکل گروهی عمل می‌کنند. آن‌ها مهارت سماجت گروهی را نیز بلدند.

خانم لاتیمر می‌خواست وقتی سه برادرزاده‌اش خوابیدند، بعدازظهر را به مطالعه بگذراند. او می‌دانست که برادرزاده‌هایش با مادرشان لجبازی می‌کنند، اما تعجب کرد از این‌که دید با او هم همان‌طور رفتار می‌کنند. او چند ساعت با بچه‌ها بازی کرد و وقتی می‌خواست کمی استراحت کند، به آن‌‌ها گفت در اتاق کناری کتاب می‌خواند و می‌خواهد کمی تنها باشد.

هنوز ننشسته بود که یکی از برادرزاده‌هایش دوید داخل اتاق که بگوید برادر بزرگترش نمی‌گذارد او برنامه‌ی تلویزیونی محبوبش را تماشا کند. خانم لاتیمر گفت: «من مطمئنم که خودت می‌توانی مشکلت را حل کنی.» و بعد دوباره به خواندن کتاب مشغول شد. برادرزاده‌اش چند دقیقه اصرار کرد و وقتی دید نمی‌تواند توجه بیشتری دریافت کند، از اتاق بیرون رفت. چند دقیقه بعد یکی دیگر از بچه‌ها برای شکایت آمد. خانم لاتیمر همان جمله را تکرار و همان پاسخ قبلی را دریافت کرد.

همان‌طور که خانم لاتیمر مشغول مطالعه بود، صدای پسرها را می‌شنید که در اتاق بغلی بحث می‌کنند. یکی از پسرها گفت: «من می‌روم و به عمه‌جان می‌گویم تو چه‌کار کردی.» یکی دیگر از پسرها با ملایمت گفت: «من اگر جای تو بودم، به خودم زحمت نمی‌دادم. او فقط می‌گوید خودت می‌توانی مشکلت را حل کنی. پس چرا خودمان نکنیم؟»

خانم لاتیمر لبخند زد و به خواندن کتاب ادامه داد.

شما در مقابل سماجت فرزندتان معمولاً چه می‌کنید؟ 

 

منبع: کتاب انضباط مؤثر و کتاب تربیت سالم در خانه