چگونه با بددهنی کودکان مقابله کنیم؟

بددهنی، ناسزاگویی، فحاشی و استفاده از کلمات نامناسب و نامحترمانه، رفتاری است که معمولاً بیشتر کودکان دست‌کم در دوره‌ی زمانی کوتاهی آن را امتحان می‌کنند. آنچه در تصمیم آن‌ها برای ادامه‌‌ی این رفتار یا رها‌کردن و کنارگذاشتن آن بسیار اهمیت دارد، چگونگی برخورد ما با این بدرفتاری است. 

در این نوشتار دانابن، به مسئله‌ی بددهنی کودکان و راهکارهای مقابله با آن پرداخته است.

 

مشکلات بددهنی کودکان

• من دو پسر سه و شش ساله دارم. پسر کوچکم به‌تازگی افراد را با نام‌های نامناسب صدا می‌کند. او همچنین فریاد می‌زند که من یا هر کس دیگری را که سعی می‌کند جلوی این رفتارش را بگیرد، دوست ندارد. هر دو فرزندم از کودکی به یک مهد می‌روند، اما من هیچ‌وقت این مشکل را با فرزند اولم نداشتم. ما سعی می‌کنیم او را در آغوش بگیریم و برایش توضیح بدهیم که این طرز حرف‌زدن خوب نیست و در خانواده‌ی ما هیچ‌کس این‌طور حرف نمی‌زند، اما او معمولاً ما را پس می‌زند و فریاد می‌زند که دوستمان ندارد. ما تلاش می‌کنیم با کناره‌گیری موقت قضیه را پیگیری کنیم، اما این کار هم مفید واقع نمی‌شود. لطفاً کمک کنید.
• دختر چهار‌ساله‌ی من در مهمانی و در حضور بزرگترها بدون هیچ دلیل مشخصی شروع می‌کند به بددهنی و تکرار کلمات زشت. این کار را با خنده انجام می‌دهد. انگار لذت می‌برد از این‌که دیگران را با گفتن این کلمات عصبانی و حیرت‌زده می‌کند. روش‌های مختلفی مثل بی‌اعتنایی و تنبیه را امتحان کرده‌ایم ولی اصلاً مؤثر نبوده.
• پسرم کلاس اول است. به‌تازگی خیلی از کلمات رکیک و زشت استفاده می‌کند. مطمئنم که معنی آن‌ها را نمی‌داند اما انگار وقتی این کلمات را به کار می‌برد، به‌نوعی احساس بزرگی می‌کند. البته متأسفانه پدرش هم گاهی وقتی عصبانیت می‌شود، فحاشی می‌کند ولی پسرم کلمات بسیار زشت‌تری به کار می‌برد که فکر می‌کنم از دوستانش یاد گرفته. واقعاً نمی‌دانم چه کار کنم. خجالت می‌کشم او را جایی ببرم. با فحاشی و بدزبانی‌اش آبروی خانواده را می‌برد.

بددهنی کودکان چه دلایلی دارد؟

بعضی از کودکان فحاشی می‌کنند تا از هم‌بازی‌های خود تقلید کنند. بعضی دیگر از بددهنی برای عصبانی‌کردن بزرگترها استفاده می‌کنند. بعضی از کودکان به دلیل قدرت‌طلبی بددهنی می‌کنند و برخی دیگر، از این روش کمک می‌گیرند تا ارزشمندی و اهمیت را در میان همسالان خود جست‌وجو ‌کنند. در مقابل همه‌ی این کودکان، واکنش همراه با خونسردی و آرامش مؤثرتر از واکنش تند و پر تنش است و می‌تواند این رفتار را به نمایشی کوتاه‌مدت محدود کند.

شاید فحاشی و بددهنی در بعضی از حوزه‌های زندگی، در وسایل ارتباط جمعی و در جمع بزرگسالان معمول و متداول باشد، از این رو مهم است که کودکان تفاوت کلمات محترمانه و نامحترمانه را بیاموزند.

 

با بددهنی کودکان چطور برخورد کنیم؟

١. واکنش نشان ندهیم.

دشنام‌ها معمولاً با واکنش دیگران مواجه می‌شوند. به جای اینکه با نفرت یا خشم واکنش نشان بدهیم، بهتر است به سادگی و با آرامش بگوییم که «این طرز حرف‌زدن نامناسب است چون محترمانه نیست.» 

کودکان از هر رفتاری که با واکنش روبه‌رو ‌شود، استفاده خواهند کرد.

در یک پژوهش، تعدادی از فرزندانِ پدرومادرهای ناشنوا بررسی شدند. یکی از رفتارهایی که در این کودکان مشاهده شد این بود که در هنگام ناراحتی یا خشم، حالت عصبانی یا گریه و زاری به چهره‌ی خود می‌دادند اما صدای گریه یا فریاد تولید نمی‌کردند. این پژوهش، درستی جمله‌ی بالا را اثبات کرد. کودکان یاد گرفته بودند آنچه پدرومادرشان را به واکنش وامی‌دارد، حالت چهره‌ی آن‌هاست، نه صدای آن‌ها. همین باعث شده گریه و فریاد را که هرگز با واکنش پدرومادرشان روبه‌رو نشده بود، رفته‌رفته کنار بگذارند.

۲. قاطعانه اما بدون خشونت رفتار کنیم.

با کودکان پیش از دبستان، قاطع و مهربان باشیم. بگوییم: «ما این کلمات را در خانه‌مان به کار نمی‌بریم.» کودکی را که دشنام می‌دهد به آرامی به اتاقی دیگر راهنمایی کنیم و از او بخواهیم هر وقت تصمیم گرفت کلمات خوب و مناسب به کار ببرد، پیش ما برگردد. نادیده‌گرفتن بددهنی در آموزش چارچوب‌ها برای رفتار کودکان کم‌سال مفید واقع نمی‌شود.

٣. ذهن را منحرف کنیم.

پیشنهاد دیگر، رفتار غیرمنتظره است. وقتی بچه‌های بسیار کوچک دشنام می‌دهند‌ یا از کلمات نامناسب استفاده می‌کنند، می‌توانیم یک بازی کلامی را با آن‌ها شروع کنیم به این صورت که کلمات بی‌ادبانه‌ی او را به کلمات بی‌ربط و هم‌وزن تغییر دهیم مثل: «خر، سر، در، بر.» آن‌ها به سرعت کلمات اصلی را فراموش خواهند کرد و با اصوات یا کلمات هماهنگ و مشابه سرگرم خواهند شد یا کلمات بی‌معنی درست خواهند کرد.

۴. به شوخی بگیریم.

گاهی می‌توانیم از شوخ‌طبعی خود استفاده کنیم. از آنجا که واقعاً نمی‌دانیم فرزندمان کلمات و واکنش‌ها را چقدر درک می‌کند، می‌توانیم واکنش متفاوتی به آن‌ها نشان بدهیم. مثلاً وقتی فرزندمان کلمه‌ی نامناسبی را بر زبان آورد، به او بگوییم «خرگوش کوچولو» یا هر عبارت بی‌معنی دیگری که نامحترمانه نباشد. او احتمالاً تلاش بیشتری خواهد کرد تا واکنش قدیمی ما را برانگیزد و به استفاده از کلمات نامناسب ادامه دهد. در این موقعیت نیز همچنان همان واکنش را نشان دهیم و اسامی بی‌معنی و نامربوط به زبان آوریم؛ مثل «بادمجان».

 در نهایت او عادت خود را ترک می‌کند و هر دوی ما با خنده و شوخی به این مسئله پایان می‌دهیم.

۵. از احساس خودمان بگوییم.

وقتی فرزندانمان بدزبانی می‌کنند، به آن‌ها بگوییم که این کار چه تأثیری روی ما می‌گذارد: «وقتی دشنام می‌دهی، احساس ناراحتی می‌کنم. اگر کلمات دیگری برای بیان احساست انتخاب کنی، خوشحال می‌شوم.»

۶. از شوخی و بازی کمک بگیریم.

با کودکان کم‌سال، موقعیت را با شوخ‌طبعی تغییر دهیم. مثلاً نقش غول قلقلک را بازی کنیم و بگوییم: «غول قلقلک دارد می‌آید تا بچه‌های کوچک را آن‌قدر قلقلک بدهد که حرف‌های خوب بزنند.» برخی ممکن است فکر کنند این نوعی پاداش‌دادن به بدرفتاری است، اما اگر هدف کودک از دشنام‌دادن، حیرت‌زده‌کردن شما باشد، این‌طور نخواهد بود. اگر این کار به پایان‌دادن به بددهنی فرزندتان کمک نکرد، پیشنهاد دیگری را امتحان کنید.

۷. همدلی و احترام را فراموش نکنیم.

اگر فحاشی و بددهنی فرزندمان ناشی از خشم یا عصبانیت بود، به احساسات او احترام بگذاریم:

• «می‌بینم که خیلی عصبانی هستی. احتمالاً خیلی برایت سخت است.»
• «مثل اینکه واقعاً عصبانی هستی، به نظر می‌رسد خیلی ناراحتی. می‌فهمم. وقتی نمی‌توانیم چیزی را که می‌خواهیم به دست بیاوریم احساس ناامید‌ی می‌کنیم.»

مدتی صبر کنیم تا فرزندمان آرام شود و سپس درباره‌ی روش‌های مناسب‌تر بیان احساساتش با او صحبت کنیم. به او بگوییم: «احساس خشم اشکالی ندارد، اما لطفاً به جای حرف‌های زشت، بگو من عصبانی‌ام.».

۸. احترام دوطرفه را تمرین کنیم.

لازم است احترام دوطرفه را تمرین کنیم: «من به تو احترام می‌گذارم و می‌خواهم به حرف‌هایت گوش بدهم، ولی به خودم هم احترام می‌گذارم و دوست دارم آنچه را می‌خواهی بگویی، بدون ناسزا بشنوم.».

۹. درباره‌ی رفتار خودمان تصمیم بگیریم.

درباره‌ی آنچه خودمان انجام خواهیم داد تصمیم بگیریم نه درباره‌ی کاری که فرزندمان باید یا نباید انجام دهد. ممکن است وقتی فرزندمان دشنام می‌دهد تصمیم بگیریم بدون گفتن کلمه‌ای اتاق را ترک کنیم. بعد طی یک نشست خانوادگی یا زمانی آرام، درباره‌ی مسئله بیشتر گفت‌وگو کنیم (به مورد ۲ «راهکارهای پیشگیری» نگاه کنید.)

 

 7  روش مؤثر برای پیشگیری از بددهنی کودکان

1. گفت‌وگوی خانوادگی

از فرزندانمان بخواهیم درباره‌ی این صحبت کنند که شنیدن ناسزا چه تأثیری روی آن‌ها می‌گذارد. اگر فرزندمان گفت شنیدن ناسزا او را آزرده نمی‌کند، اصلاً تعجب نکنیم. در هر صورت، برای کودکانی که به بددهنی عادت دارند، تأثیر شنیدن پاسخ‌های اعضای دیگر خانواده به‌مراتب بیشتر از سرزنش پدرومادر است.

۲. نشست خانوادگی

برای بحث درباره‌ی بدزبانی نشست خانوادگی برگزار کنیم. مهم است که شیوه‌ی گفت‌وگوی ما پذیرنده و بدون قضاوت باشد. به فرزندانمان کمک کنیم که به کمک پرسش‌های ما گفتار نامناسب و پیامدهای آن را تشخیص دهند؛ پرسش‌هایی از قبیل «فکر می‌کنی مادربزرگت درباره‌ی بدزبانی چه احساسی دارد؟» یا «اگر در مدرسه بدزبانی کنی، چه اتفاقی می‌افتد؟». سپس اجازه دهیم آن‌ها درباره‌ی راه‌حل‌ها تصمیم بگیرند.

٣. نگاه به هدف پشت رفتار 

کودکان ممکن است برای به‌دست‌آوردن جایگاه در میان همسالانشان یا برای حیرت‌زده‌کردن بزرگترها فحاشی و بدزبانی کنند. بیشتر پدرومادرها روی رفتار بچه‌ها تمرکز می‌کنند و دلیلِ پنهان‌شده در پشت رفتار آن‌ها را فراموش می‌کنند. مهم است که از چهار هدف بدرفتاری آگاه باشیم و تمرکز روی رفتار باعث نشود که از هدف و باور نادرست پشت آن غافل شویم.

کودکان ممکن است در صورتی که شیوه‌های مثبتی برای جلب توجه، به‌دست‌آوردن قدرت، مقابله با احساس‌های منفی و دریافت حمایت به هنگام احساس تنهایی پیدا کنند، مجبور نشوند به بدزبانی پناه آورند.

۴. الگو 

به نحوه‌ی گفتار خودمان در حضور بچه‌ها توجه کنیم. آن‌ها نسبت به معیارهای دوگانه بسیار حساس‌اند. کودکان معیارهای خوب و بد مورد نظر ما را از رفتارمان دریافت می‌کنند. اگر معیارهایی که برای آن‌ها بیان می‌کنیم با رفتارهای خودمان هم‌خوانی نداشته باشد، آن‌ها آنچه را می‌بینند می‌پذیرند نه آنچه را می‌شنوند. قدرت اثرگذاری الگوهای رفتاری به‌مراتب بیشتر از الگوهای کلامی است.

۵. انتخاب کلمات جایگزین

به‌کاربردن دشنام‌ راهی برای ابراز احساسات شدید است. می‌توانیم طی یک نشست خانوادگی همفکری کنیم و برای ابراز احساسات شدید، اصوات و کلمات مناسب‌تری را جایگزین کلمات نامناسب کنیم.

۶. معنای واقعی‌

گاهی وقت‌ها بچه‌ها کلماتی را به‌ کار می‌برند بدون اینکه معنا و مفهوم آن را بدانند. از فرزندمان بپرسیم که آیا مفهوم کلمه‌‌ی نامناسبی را که به کار می‌برد می‌داند یا نه. می‌توانیم معنای کلمه را برای او توضیح دهیم و از او بپرسیم که منظور او واقعاً چنین معنایی بوده یا نه. به فرزندمان یاد بدهیم که برخی از کلمات برای آزار جنسی یا توهین نژادی به کار برده می‌شوند. لازم است با فرزندانمان درباره‌ی این‌که چرا این طرز حرف‌زدن پذیرفته نیست گفت‌وگو کنیم.

٧. جریمه

یکی از روش‌ها برای این‌که اعضای خانواده به یکدیگر کمک کنند تا دست از بدزبانی بردارند، تعیین جریمه است. جریمه‌ای مشخص کنیم که هروقت کسی دشنام داد یا از کلمه‌ی نامناسب و نامحترمانه‌ای استفاده کرد، مجبور شود مبلغ جریمه را داخل یک ظرف شیشه‌ای بیندازد. وقتی ظرف پر شد، می‌توانیم در یک نشست خانوادگی برای نحوه‌ی خرج‌کردن آن به شیوه‌ای که همه‌ی اعضای خانواده موافق باشند تصمیم بگیریم. این نکته را فراموش نکنیم که بچه‌ها وقتی بهتر رفتار می‌کنند که احساس بهتری داشته باشند. بنابراین اشکالی ندارد اگر در نشست خانوادگی به این جمع‌بندی برسیم که مثلاً با جریمه‌ها برای همه‌ی خانواده بستنی بخریم یا به گردش برویم.

 

بچه‌ها در این رابطه چه مهارت‌هایی می‌توانند یاد بگیرند؟

کودکان می‌توانند از تأثیر رفتارشان بر دیگران آگاه شوند. آن‌ها می‌توانند روش‌های محترمانه و پذیرفته‌شده‌‌ی ابراز احساسات را نیز بیاموزند.

حواسمان باشد که:

• مهم است به فرزندانمان یاد بدهیم که میان آنچه احساس می‌کنند و آنچه انجام می‌دهند تفاوت وجود دارد. به جای اینکه به فرزندانمان بگوییم نباید چنین احساسی داشته باشند، به آن‌ها کمک کنیم تا روش‌های پذیرفته‌شده‌ای برای ابراز احساساتشان پیدا کنند.
• از تأثیر تلویزیون و فیلم‌ها و آنچه فرزندانمان در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی در معرض آن هستند آگاه باشیم؛ به‌ویژه زمانی که فرزندانمان کم‌سال هستند. با بچه‌ها درباره‌ی تفاوت رفتار محترمانه و نامحترمانه‌ای که رسانه‌ها به تصویر می‌کشند، گفت‌وگو کنیم؛ به‌ویژه زمانی که فرزندانمان بزرگتر شدند. مهم است که بچه‌ها یاد بگیرند آنچه را می‌بینند، نقد کنند.
• نباید انتظار داشته باشیم که پس از یک بار مداخله نتیجه بگیریم. «الگوسازی» بهترین روش برای آموزش احترام است. لازم است بارها و بارها و بارها آن را انجام دهیم. به خاطر داشته باشیم که کودکان از رفتار خود ما و الگویی که ما به نمایش می‌گذاریم بیشتر یاد می‌گیرند تا از حرف‌هایی که می‌زنیم. پیشنهادهای این نوشتار احترام را به جای مقابله‌به‌مثل و انتقامجویی الگوسازی می‌کند.
• کودکان پیش از دبستان به اندازه‌ی کافی به مهارت‌های ارتباطی و حل مسئله مسلط نیستند، بنابراین وقتی احساس دلسردی می‌کنند، اغلب به سمت بدرفتاری می‌روند. این موقعیت را فرصتی برای یادگیری رفتار مناسب تلقی کنیم و هنگامی که آن‌ها در حال یادگیری هستند صبور باشیم. این کار به زمان و پختگی نیاز دارد و باید آن را فرصتی برای تمرین مهارت‌ها در نظر بگیریم.

 

مداخله‌ی موفق یک مادر در رابطه با بدزبانی فرزند نوجوانش:

وقتی فرزند نوجوانِ خانم استون شروع کرد به بدزبانی در خانه، او خیلی نگران شد و تصمیم گرفت تعداد دفعات بددهنی فرزندش را بشمارد. سپس نتیجه‌ی این شمارش را به فرزندش اطلاع داد و گفت که به شمردن این کلمات ادامه خواهد داد. خانم استون پس از مدتی گفت: «من متوجه شدم که فرزندم هشیارتر شده و تعداد ناسزاها و دشنام‌های او در هفته‌ی گذشته کمتر شده. فکر می‌کنم این بیشتر واکنشی ناخودآگاه بوده تا رفتاری نامحترمانه.»

 شما چه راهکارهایی را در ارتباط با بددهنی فرزندتان امتحان کرده‌اید و آن را مؤثر می‌دانید؟ 

 

منبع: کتاب انضباط مؤثر و کتاب تربیت سالم در خانه