پرخاشگری کودکان

پرخاشگری، عصبانیت، خشونت و رفتارهای نامحترمانه‌ی فرزندان ‌دغدغه‌ی بسیاری از پدر و مادرهاست. در این نوشتار، به‌طور مفصل بررسی می‌کنیم که پرخاشگری کودکان و رفتار خشونت‌آمیز آن‌ها چه دلایلی دارد و ما در مقابل رفتار آن‌ها چه واکنش سازنده‌ای می‌توانیم نشان دهیم و چه راهکارهایی در پیش بگیریم تا از بروز رفتارهای پرخاشگرانه کودکان پیشگیری کنیم.

 

پرخاشگری کودکان چه مشکلاتی برای ما ایجاد می‌کند؟

• پسرم خیلی زود از کوره در می‌رود، داد و بیداد راه می‌اندازد، بی‌احترامی می‌کند و تلاش می‌کند بقیه را با گریه و جیغ و داد تسلیم کند. احساس می‌کنم هم شدت خشم و عصبانیتش و هم دفعات عصبانی‌شدنش بیش از اندازه‌ی طبیعی است.
• پسرم خواهر و برادرش را آزار می‌دهد؛ انگار آزردگی آن‌ها به او آرامش می‌دهد. از هر فرصتی استفاده می‌کند تا برادر کوچکش را به گریه بیندازد و خواهر بزرگش را عصبانی ‌کند. 
• دختر من سازش ندارد. وقتی با بچه‌های دیگر بازی می‌کند، کار را به دعوا می‌کشاند و دیگران را می‌زند. در خانه و مدرسه ناسازگار است. تا‌به‌حال چند بار از مدرسه به ما گزارش داده‌اند که دخترم به همکلاسی‌هایش آسیب رسانده. در مهمانی‌ها همیشه دعواهای او با بچه‌ها باعث شرمندگی ما می‌شود. گاهی پدرومادرهای دیگر هم به رفتار بد او با فرزندشان واکنش نشان می‌دهند. واقعاً نمی‌دانیم با او چه کار کنیم.
• پسرم سر هر موضوع کوچکی مدام با من جر‌و‌بحث می‌کند. هیچ حرفی را بدون دعوا و تنش قبول نمی‌کند. تا پدرش از جایش بلند نشود یا من تهدیدش نکنم، امکان ندارد حرفی را قبول کند. نسبت به همین‌ها هم مقاومتش زیاد شده و جرئت و جسارت پیدا کرده که در مقابل فریاد من یا پدرش، فریاد بزند. همه به من می‌گویند پسرت پرخاشگر است؛ مثل اینکه او دچار نوعی بیماری باشد.

 

علت پرخاشگری کودکان چیست؟

هیچ کودکی پرخاشگر به دنیا نمی‌آید، پس چه می‌شود که پرخاشگر می‌شود؟

۱. بی‌توجهی و به رسمیت نشناختن کودک

وقتی نظر بچه‌‌ها را نمی‌پرسیم یا به نیازهایشان توجه نمی‌کنیم، آن‌ها پرخاشگر می‌شوند. وقتی ما، پدر و مادرها، فکر می‌کنیم که فقط خودمان می‌دانیم صلاح فرزندمان چیست، بی‌آنکه بخواهیم باعث می‌شویم مقدار زیادی خشم سرکوب‌شده در آن‌ها ایجاد شود که خود را به‌شکل رفتارهای پرخاشگرانه نشان می‌دهد.

۲. داشتن الگوی نامناسب 

اگر ما پدر و مادرها پرخاشگر، تنبیه‌کننده یا سلطه‌جو باشیم، فرزندانمان نیز ناخودآگاه به این نتیجه می‌رسند که روش ما درست است.

۳.  برخوردارنبودن از آموزش 

گاهی ممکن است پرخاشگری تنها رفتاری باشد که کودک یاد گرفته است. کودکان پرخاشگر ممکن است یاد نگرفته باشند که درخواستشان را چگونه مطرح کنند، یا نیاموخته باشند که احساسات خود را با روش درست ابراز کنند.

 با کودکان پرخاشگر چگونه باید برخورد کنیم؟

۱. علت را ببینیم، نه رفتار را

به جای تمرکز بر رفتار بچه‌ها، سعی کنیم باورهای پنهان پشت رفتارشان را کشف کنیم. 

پاسخ این پرسش‌ها به شما کمک خواهد کرد. 

آیا پاسخ این پرسش‌ها درباره‌ی کودک شما مثبت است؟

• فرزندتان تصور می‌کند پرخاشگری تنها راه ارضای نیازهایش است؟
• آیا سعی می‌کند با پرخاشگری از شخصی که از دست او عصبانی است، انتقام بگیرد؟
• به نظر او پرخاشگری رفتاری عادی است؟
• آیا او مهارت‌های لازم برای ارضای نیازهایش را ندارد و در مقابل مسائل، احساس درماندگی می‌کند و واکنش او خشم و خشونت است؟

یادمان باشد تلاش ما برای تغییر رفتار فرزندمان، به حل مشکلات اصلی که همان باورها و یا دلایل دیگر پرخاشگری هستند، کمکی نخواهد کرد. باور کودک و دلیل پرخاشگری او باید مشخص شود.

۲. عادلانه رفتار کنیم

 واژه‌ی «بچه‌ها» را به کار ببریم و فرزندانمان را در یک مجموعه قرار دهیم. بسیاری از کودکانِ پرخاشگر به این دلیل که تصور می‌کنند رفتار ما با خواهر یا برادرشان متفاوت است، یا چون مدام آن‌ها را «مشکل‌آفرین» خطاب می‌کنیم، فکر می‌کنند در حقشان بی‌عدالتی شده و دچار احساس خشم می‌شوند. گاهی همین احساس عامل درگیرشدن و دعوای خواهر و برادرهاست.

۳. پیام همدلی بدهیم­

اگر فرزند ما با رفتار پرخاشگرانه‌اش به دیگران آسیب می‌رساند، به او بگوییم: «می‌فهمم که تو احتمالاً ناراحتی، اما نمی‌دانم چه چیزی باعث ناراحتی‌ات شده. خیلی دلم می‌خواهد بگویی، چون من علم غیب ندارم.» 

کودکان معمولاً از باور مشکل‌آفرین خود آگاه نیستند. از این رو ما باید خودمان دراین‌باره حدس‌هایی بزنیم. وقتی دریافتیم که چه چیزهایی فرزندمان را آزار می‌دهد، به او بگوییم: «تو را درک می‌کنم. احساست را می‌فهمم. آشفتگی و عصبانیت طبیعی است. دوست داری با هم درباره‌ی این حرف بزنیم که چه راه‌های دیگری برای ابراز احساسات وجود دارد؟ چون آسیب‌زدن به دیگران کار درستی نیست.»

۴. تلافی نکنیم

وقتی پرخاشگری فرزندمان را با پرخاشگری جواب می‌دهیم، درواقع به او اعلان جنگ می‌کنیم؛ جنگی که برای ما دو‌سرباخت خواهد بود. علاوه بر این، به او دقیقاً همان الگویی را ارائه می‌دهیم که نمی‌خواهیم مانند آن باشد.

۵. تسلیم پرخاشگری نشویم و با تأکید درباره‌ی احترام حرف بزنیم

وقتی در مقابل پرخاشگری فرزندمان کوتاه می‌آییم و تسلیم می‌شویم، درواقع رفتار نادرست او را تقویت می‌کنیم. بهتر است به‌جای تسلیم‌شدن بگوییم: «به‌نظر می‌رسد این مسئله برای تو اهمیت دارد، هر وقت خواستی محترمانه درباره‌اش حرف بزنیم، من آماده‌ام.» با این روش تغییر رفتار را تشویق می‌کنیم.

 

راه‌های پیشگیری از پرخاشگری کودکان

۱. کنترل‌گری را متوقف کنیم

به رابطه‌ی خودمان با فرزندمان دوباره نگاه کنیم. اگر بیش از اندازه او را تنبیه می‌کنیم و زیاد برایش تکلیف تعیین می‌کنیم، مجبوریم پرخاشگری‌های بعدی او را هم تحمل کنیم. پس بهتر است هرچه زودتر کنترل‌گری را متوقف کنیم؛ نه به این معنی که سهل‌انگارانه رفتار کنیم، بلکه باید راهی پیدا کنیم که مهارت‌های «خودکنترلی» و «حل مسئله» را به فرزندمان آموزش دهیم. 

۲. نشست‌های خانوادگی برگزار کنیم

وقتی در نشست‌های خانوادگی به فرزندانمان فرصت انتخاب‌ می‌دهیم، آن‌ها می‌فهمند که نظر و عقایدشان اهمیت دارد. 

همراهی ما با آن‌ها در فرآیند حل مسئله به آن‌ها یاد می‌دهد که خودشان می‌توانند مشکلاتشان را حل کنند و باعث می‌شود احساس شایستگی و توانمندی کنند. آن‌ها کم‌کم یاد می‌گیرند که مشکلات خود را در نشست‌های خانوادگی مطرح کنند تا برای حل آن‌ها از تمام اعضای خانواده کمک بگیرند.

۳. احساسات بچه‌‌ها را به رسمیت بشناسیم

یاد بگیریم چگونه به احساسات بچه‌ها گوش فرادهیم. این‌که بگوییم «عزیزم، تو نباید از دست مادربزرگت عصبانی باشی.» یا بگوییم «دختر خوب که از دست پدرش عصبانی نمی‌شود» فقط احساسات آن‌ها را نادیده گرفته‌ایم و ممکن است فرزندمان با خودش بگوید: «من از دست مادربزرگ عصبانی‌ام، پس حتماً دختر خوبی نیستم.».

 به جای اینکه به فرزندمان بگوییم نباید چنین احساسی داشته باشد، بهتر است اجازه دهیم یاد بگیرد که احساسش، هرچه که باشد، طبیعی و بی‌ایراد است: «همه گاهی عصبانی می‌شویم دخترم. عصبانیت بد نیست، اما بیا ببینیم چطور می‌توانیم آن را بروز دهیم که دیگران ناراحت نشوند.»

 می‌توانیم کیف مخصوصی داشته باشیم و یا یک چکش و تعدادی میخ و یک تخته یا هر شیء دیگری که برای ضربه‌زدن مناسب باشد، و فرزندمان را هنگام خشم به ضربه‌زدن به این اشیاء هدایت کنیم. پس از اینکه مدتی گذشت و  به آرامش رسید، نکات ذکرشده‌ی قبلی را عملی می‌کنیم..

۴. از «فاصله» استفاده کنیم

به فرزندمان کمک کنیم تا محلی را برای آرام‌شدن خود انتخاب کند. به او یاد بدهیم که گاهی فاصله‌گرفتن ما را آرام می‌کند تا برای حل مشکل آماده شویم.

۵. تمرین‌های کلامی داشته باشیم

گاهی بچه‌ها به این دلیل پرخاشگری می‌کنند که به اندازه‌ی کافی آموزش ندیده‌اند. اگر به آن‌ها یاد بدهیم که برای ابراز احساسات و درخواست‌هایشان از کلمات استفاده کنند، از پرخاشگری آن‌ها پیشگیری خواهیم کرد: «وقتی گریه می‌کنی، می‌فهمم احتمالاً چیزی لازم داری. می‌توانی بگویی چه می‌خواهی؟»

 حتی می‌توانیم زمانی این جمله را بگوییم که تشخیص می‌دهیم گریه و بداخلاقی او دقیقاً چه معنایی دارد، اما بهتر است پیش از اینکه خواسته‌اش را برآورده کنیم، بگوییم: «عزیزم می‌توانی بگویی از اینکه برادرت ماشینش را به تو نداده، چه احساسی داری؟»

۶ . حواسمان به ورودی‌های ذهن بچه‌‌ها باشد

نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که بازی‌های ویدیویی و برنامه‌های تلویزیونی پرخاشگرانه تأثیری روی بچه‌ها نگذارند. در این شرایط بهتر است بیشتر با فرزندمان وقت بگذرانیم و شاید لازم باشد بر اساس اطلاعاتی که از گفت‌وگو با او به دست می‌آوریم، مدتی را که صرف تماشای تلویزیون یا بازی‌های ویدیویی می‌کند محدود کنیم.

 

 چگونه پرخاشگری کودکان با یادگیری این راه‌حل‌ها کم می‌شود؟

۱.یاد می‌گیرند رفتارشان را از احساسشان جدا کنند

کودکان می‌توانند بیاموزند که باورها بر احساسات آنان تأثیر می‌گذارد و احساس آن‌ها با آنچه انجام می‌دهند تفاوت دارد.

۲.ابراز احساسات محترمانه را یاد می‌گیرند

کودکان می‌توانند یاد بگیرند که احساساتشان واقعی و مُجاز است، اما باورهایی که از آن پیروی می‌کنند نباید به خودشان یا دیگران آسیب برساند. آن‌ها می‌توانند برای حل مشکلاتشان و رسیدن به آنچه می‌خواهند روش‌های مناسب محترمانه را پیش بگیرند.

۳.داشتن احساس ارزشمندی و خودباوری

آن‌ها درمی‌یابند که حق دارند نحوه‌ی رفتارشان را انتخاب کنند و افرادی وجود دارند که به احساسات آنان و آنچه می‌خواهند، اهمیت می‌دهند. آن‌ها می‌فهمند که آنچه می‌گویند ارزشمند شمرده می‌شود و به آن توجه می‌شود.

۴.داشتن دیدگاه راه‌حل‌مدارانه

بچه‌ها می‌آموزند که به جای پرخاش و رفتارهای هیجانی، به حل مسئله بپردازند؛ به راه‌حل‌ها فکر کنند و برای حل مسئله از دیگران کمک بگیرند.

 

 البته باید حواسمان باشد که:

۱. پرخاشگری با طلب حق تفاوت دارد و مهم است که به کودکان کمک کنیم این تفاوت را دریابند. باید به آن‌ها بیاموزیم درخواستشان را مطرح کنند و به باورهای خود گوش دهند. به آن‌ها نشان دهیم که چگونه می‌توانند بدونِ تحقیر دیگران و آسیب‌رساندن به آن‌ها نیازهای خود را برآورده کنند.

۲. مراقب باشیم برای پسران و دختران معیارهای دوگانه به کار نگیریم. متأسفانه گاهی رفتار گستاخانه و آسیب‌رسان پسرها موجّه شمرده می‌شود، یا اظهار وجود و ابراز نیاز دختران نکوهش می‌شود. بسیار مهم است که فرزندانمان، چه دختر باشند چه پسر، دریابند که احساساتشان خوب است و رفتار از احساسات جداست.

 

نظرتان را برای سایت دانابن  بنویسید. و بگویید کدام قسمت از این نوشتار، بیشتر برای شما مفید بود؟

 

منبع: کتاب انضباط مؤثر و کتاب تربیت سالم در خانه