تقویت مهارت حل مسئله در کودکان
شاید دور از انتظار باشد که کودکان هم در همان چند سال اول زندگی خود درگیر فراز و فرودها و مسائلی هستند که البته بستری مناسب برای یادگیری و تمرین و تجربه‌ی حل مسئله است، اما گاهی همین تجربه‌های کودکانه مثل برداشتن اولین قدم، بستن بند کفش، هماهنگ‌کردن دست و قاشق برای غذاخوردن، پیدا‌کردن دوست و مشارکت در استفاده از وسیله‌ی بازی، برای بچه‌ها همان‌قدر چالش‌برانگیز است که حل کردن یک مسئله‌ی جدی برای بزرگسالان.
این مسائل همان فرصت‌های محدود و ارزشمندی هستند که به ما کمک می کنند بستر پرورشِ مهارت حل مسئله را برای فرزندانمان فراهم کنیم. به‌این‌ترتیب وقتی فرزند شما با مشکلی روبه‌رو شود، با اعتماد‌به‌نفس از مهارت خود در حل مسئله استفاده می‌کند و به‌طور مستقل و به‌تنهایی راه‌حل‌های خلاقانه‌ای برای برطرف‌کردن مشکل ارائه می‌دهد.
حل مسئله به چه معناست؟
زمانی که فرد در موقعیتی قرارمی‌گیرد که نمی‌تواند با استفاده از اطلاعاتی که دارد یا مهارت‌هایی که آموخته واکنش مناسبی نشان دهد، یا زمانی که هدفی دارد اما راه دست‌یافتن به آن را نمی‌داند، با یک مسئله روبه‌روست.
حل مسئله عبارت است از نگرشی کلی و چند‌مرحله‌ای به مسئله به‌نحوی که موجب می‌شود فرد به جای راه‌حل‌های سریع و ناگهانی، راه‌حل‌های سازمان‌یافته و هدفمند را دنبال کند.
سؤال مهم این است:
حل مسئله چگونه به فرزندان ما کمک می‌کند تا زندگی را بهتر تجربه کنند؟
روبه‌رویی با مشکلات باعث شکل‌گیری شخصیت می‌شود و تاب‌آوری و مقاومت ما را افزایش می‌دهد. مشکلاتی که پیش می‌آید تفکر خلاقانه‌ی ما را بیدار می‌کند و فرصت می‌دهد تا به مسائل با نگاهی متفاوت بنگریم و کارها را به روشی دیگر انجام دهیم. کودکی که مهارت حل مسئله را نیاموخته، ممکن است تمایلی به امتحان‌کردن چیزهای جدید نداشته باشد و شرایط خاصی را کاملاً نادیده بگیرد یا در صورت بروز مشکل، عجولانه رفتار کند.
مهارت حل مسئله باعث تقویت چه چیزهایی می‌شود؟
تقویت روابط اجتماعی و تعاملات بین فردی:
کودکان در چالش‌های کودکی با همسالان خود، به کمک توانمندی حل مسئله به دنبال راه‌حل‌های مطلوب و مؤثر می‌گردند و از رویارویی با مشکلات معمول در دوست‌یابی نمی‌ترسند. راهکار این کودکان برای تقویت پیوندهای دوستانه کنترل خشم و انجام‌دادن کار گروهی است، نه انزوا یا خشونت رفتاری.
تقویت اعتماد‌به‌نفس:
تمرین مداوم حل مسئله و تجربه‌ی موفقیت در رفع مشکلات، بچه‌ها را به این باور راهگشا می‌رساند که «مشکل هر چه باشد، من تلاشم را می‌کنم که آن را حل کنم».
افزایش تاب‌آوری:
مهارت حل مسئله این باور را در کودکان تقویت می‌کند که وقتی با مشکلات روبه‌رو می‌شوند، می‌توانند به جای باختن و انفعال، فعال و مؤثر باشند. رسیدن به این درک و باور، مهم‌ترین کمک به گذر از سختی‌های گریزناپذیرِ زندگی است.
بهبود مهارت‌های تحصیلی:
یادگیری برای کودکان فرآیندی پیچیده و سرشار از سؤال و مسئله است. بچه‌ها بارها و بارها در مراحل اساسی و جزئی کار به مشکل برمی‌خورند و نیاز دارند که به جای رهاکردن مسئله، آن را حل کنند و تجربه‌هایشان را افزایش دهند.
گاهی نیاز به حل مسئله در کمک‌خواستن از معلم نمایان می‌شود و گاهی در تعاملات گروهی و گاهی در پیدا‌کردن مسیری تازه. روش حل مسئله هر چه باشد، نتیجه‌اش بهبود سطح یادگیری و ثمربخش‌کردن سال‌های آموزش در مدرسه است.
بهبود شرایط روانی و ذهنی کودک:
حل مسئله موجب آرامش روان و سلامت ذهن کودک می‌شود. در مقابل، نداشتن توانمندی برای حل مسائل، تجربه‌ی مداوم ناتوانی و شکست و وابستگی به سایرین برای حل مشکلات موجب تعارض‌های فراوان در کودکی و بزرگسالی و بروز مشکلات جدی مثل اضطراب و افسردگی در کودکان می‌شود.
در دنیای کودکی، بازی نقشی فراتر از ابزاری برای سرگرمی کودک ایفا می‌کند. شاید باور این دیدگاه آسان نباشد که یکی از روش‌های تقویت مهارت حل مسئله بازی‌کردن است.
در ادامه این نوشتار راهکارهایی را ارائه می‌دهیم تا کمک کنیم فرزندانمان به هنگام چشیدن طعم شیرین بازی، مهارت حل مسئله را نیز یاد بگیرند. شاید بد نباشد قبل از خواندن ادامه مطلب برای فهم بیشتر موضوع مهارت حل مسئله به مقاله مراحل حل مسئله سری بزنید.
تقویت مهارت حل مسئله در کودکان به کمک بازی
اولین و مهم‌ترین مرحله، روشن‌کردن اصل مسئله و شفافیت‌بخشیدن به آن است. این توانمندی به وسیله‌ی ابزارهایی تقویت می‌شود که هدف آن‌ها خوب دیدن کودکان است. لازم است به بچه‌ها تأکید کنیم که از زوایای مختلفی به بازی‌ها دقت کنند. از بچه‌ها بخواهیم به سازه‌ی لگویی یا جورچین از زاویه‌ای دیگر نگاه کنند. چرخاندن قطعه‌های سازه و نگاه‌کردن به آن از جهات متفاوت به کودکان کمک می‌کند بررسی‌کردن یک مسئله و مشکل از نگاه متفاوت را به صورت عینی و در محدوده‌ی توانایی‌هایشان تجربه کنند.
به کودکان کمک کنید برای حل‌کردن چالش‌های بازی به دنبال راه و روش‌های جدید و متفاوت باشند. مثلاً برای ساختن سازه، لگوها را دوباره و به روش دیگری بچینند. قطعه‌ی جورچین را به شکلی متفاوت قرار دهند یا مهره‌های بازی را در مسیر جدید حرکت دهند.
امروز صفحه‌ی بازی بستر حل مسئله‌ی بچه‌هاست و فردا صحنه‌ی زندگی جایی است که باید راه‌های متفاوتی را برای حل مسائل و مشکلات خود پیدا کنند، پس موقع بازی از فرزندتان بپرسید: «می‌توانی به روش دیگری هم فکر کنی؟» یا «ببین می‌توانی سعی کنی و راه جدیدی برای حل مسئله‌ات پیدا کنی؟»
به فرزندتان کمک کنید تا جسارت و شجاعت این را داشته باشد که بارها و بارها اشتباه بچیند و دوباره بسازد. اجازه دهید باور کند هدف بارها و بارها تجربه‌کردن و یادگرفتن است، نه فقط ساختن یک محصول. شما به او پیشنهاد دهید «بیا یک بار دیگر خراب کنیم و دوباره بسازیم» یا «بیا مسابقه‌ی خراب‌کردن و دوباره ساختن بدهیم» یا بگویید «اشکالی ندارد که خراب شد، مطمئنم که می‌توانی دوباره سعی کنی و بسازی.»
به بچه‌ها توصیه کنید که اگر راه‌حلی که انتخاب کرده‌اند به نتیجه نرسید، همیشه می‌توانند راه دیگری را امتحان کنند. آن‌ها را تشویق کنید تا زمانی که مسئله حل نشده، دست از تلاش برندارند.
از انواع اسباب‌بازی‌های مناسب برای تقویت مهارت‌های شناختی کودکان استفاده کنید. بازی‌هایی که بر تفکر استراتژیک و استدلال مبتنی هستند و شانس نقش خیلی کمی در آن‌ها دارد، مهارت حل مسئله در کودکان را به‌خوبی پرورش می‌دهند. بیشتر این بازی‌ها برای بچه‌های شش سال به بالا طراحی شده‌اند که از نمونه‌های مطرح آن‌ها می‌توانیم به شطرنج اشاره کنیم. بازی‌های استراتژیک می‌توانند قدرت استدلال، فکرخوانی، تجزیه و تحلیل و توانایی خطرکردن و انتخاب را در کودک تقویت کنند و تا بزرگسالی بازی محبوب او باشند. بازی‌هایی مثل چوبیکسو، دالیز، اتللو و پنتاگو نمونه‌های دیگری از بازی‌های استراتژیک هستند.
به جای فرزندتان مسائل را بررسی نکنید، راه‌حل نیابید و در نقش او مسئله را حل نکنید. فرصت تجربه و یادگیری موهبتی است که نصیب فرزندانمان شده و ما حق نداریم این موهبت را از آن‌ها بگیریم. اجازه دهید فرزندتان خودش مسئله را بفهمد و درک کند، بعد به دنبال راه‌حل بگردد و عملی‌کردن راه‌حل‌هایش را تجربه کند. سعی کنید همراه فرزندتان باشید، نه به جای او.
به کودک اجازه دهید با پیامدهای طبیعی روبه‌رو شود. وقتی کودکان عواقب طبیعی مشکلی را تجربه می‌کنند، مهارت حل مسئله را بهتر یاد می‌گیرند. روبه‌روشدن با پیامدهای طبیعی و تجربه‌کردن آن به این معنی است که به فرزندتان حق انتخاب می‌دهید و اجازه می‌دهید تا با عواقب منفی انتخاب و تصمیمش روبه‌رو شود.
