رشد مغز در دوران نوجوانی چگونه است؟

نکات کلیدی

• مغز کودکان با پا گذاشتن به دوران نوجوانی دستخوش تغییراتی می‌شود.
• این تغییرات بر فکر و رفتار نوجوانان اثرات مختلفی دارد.
• با تقویت رفتار و تفکر مثبت و خواب کافی به رشد سالم مغز فرزند نوجوانتان کمک کنید.

 

چند نکته درباره رشد مغز در نوجوانان

مغز کودکان در دوران خردسالی رشد جهشی دارد. وقتی کودک به شش‌سالگی می‌رسد، اندازه مغزش تقریباً ۹۰ تا ۹۵ درصد مغز بزرگسالان است. دوران خردسالی از نظر رشد مغز یک دوران کلیدی است، اما رشد مغز هنوز کامل نیست. در داخل مغز هنوز باید اتفاقاتی بیفتد تا بتواند همانند مغز بزرگسالان عمل کند.

این تغییرات درونی مغز عمدتاً در دوران نوجوانی رخ می‌دهد و حتی تا اواسط دهه بیست‌سالگی هم ادامه پیدا می‌کند. تغییرات مغز با سن، تجربه‌ها و تغییرات هورمونی دوران بلوغ ارتباطی تنگاتنگ دارد.

 

در مغز نوجوان چه می‌گذرد؟

در دوران نوجوانی، در درون مغز تغییرات زیادی رخ می‌دهد.

اصلی‌ترین تغییر این است که اتصالات مغزی استفاده‌نشده در بخش تفکر و پردازش مغز فرزندتان (که به آن ماده خاکستری هم گفته می‌شود) به نوعی «هرس» می‌شوند. و از طرف دیگر، اتصالاتی که از آن استفاده شده است تقویت می‌شوند. منظور از اتصال، ارتباطی است که در اثر تفکر میان سلول‌های مغز ایجاد می‌شود. مغز برای آن که کارایی خود را بالا ببرد، اتصالاتی را که کمتر استفاده شده دور می‌ریزد و بقیه را نگه می‌دارد.

این فرایند هرس‌کردن یا خلوت‌کردن از ناحیه پشتی مغز شروع می‌شود. ناحیه جلویی مغز، که کورتِکس پیشینی نام دارد، از همه دیرتر «خانه‌تکانی» می‌شود. کورتِکس پیشینی مسؤولیت تصمیم‌گیری را به عهده دارد. یعنی این بخش از مغز است که به فرزندتان توانایی برنامه‌ریزی، فکرکردن به عواقب کارها، و کنترل تکانش‌ها و هوس‌ها را می‌دهد. تغییرات این بخش از مغز تا اوایل دوران جوانی هم ادامه پیدا می‌کند.

از آنجا که رشد بخش جلویی مغز چند سالی طول می‌کشد تا کامل شود، نوجوانان خیلی بیشتر از بزرگسالان در تصمیم‌گیری‌ها و پیداکردن راه‌حل برای مسائل به ناحیه‌ای از مغز به نام آمیگدالا تکیه می‌کنند. آمیگدالا مرکز عواطف و احساسات، تکانش‌ها و هوس‌ها، پرخاشگری و رفتار تهاجمی، و رفتارهای غریزی و بی‌اختیار است.

توجه کرده‌اید که تفکر و رفتار نوجوانتان گاهی خیلی بالغانه و پخته و گاهی خیلی احساسی و غیرمنطقی است؟ دلیل این رفت‌وبرگشت تغییرات مغز است. در مغز فرزند نوجوانتان هنوز «کارگران مشغول کارند».

 

رشد سالم مغز نوجوان

مغز هر یک از ما منحصربه‌فرد است. تأثیر متقابل مغز و محیط باعث می‌شود فرزندتان نوع به خصوصی رفتار، فکر و احساس کند. به دلیل همین تأثیر متقابل است که بعضی فعالیت‌ها و مهارت‌هایی که به آنها علاقه دارد در مغز او «حک» می‌شوند، یعنی برای او آسان و طبیعی می‌شوند.

بنابراین اینکه نوجوان وقتش را چه طور بگذراند در رشد مغز او تأثیر کلیدی دارد. خوب است به ارتباط فعالیت‌ها و تجربه‌های مختلف فرزندتان با رشد مغز او فکر کنید. او به چه کارهایی مشغول است یا علاقه دارد؟ موسیقی، ورزش، درس‌خواندن، زبان‌های خارجی، بازی‌های ویدئویی؟ هر یک از این فعالیت‌ها چه نوع مغزی را برای بزرگسالی او می‌سازند؟

البته خود شما هم بخش مهمی از محیط فرزندتان را تشکیل می‌دهید. تأثیر شما روی فرزندتان فوق‌العاده زیاد است. این که چه طور او را هدایت و حمایت کنید در رشد مغز او تأثیر عمیقی دارد.

برای این کار می‌توانید:

• رفتار مثبت را در او تقویت کنید.
• مهارت‌های تفکر او را پرورش دهید.
• به او کمک کنید خواب فراوان و کافی داشته باشد.

 

راهکارهای رفتاری برای حمایت از رشد مغز نوجوانان

فرزند نوجوانتان ممکن است به دلیل تغییراتی که در مغزش اتفاق می‌افتد این رفتارها را داشته باشد:

• فعالیت‌های پرریسک یا رفتارهای پرخطر را انتخاب کند.
• عواطف و احساساتش را زیاد و با تأکید و شدت بروز دهد.
• تصمیم‌های ناگهانی و بدون فکر بگیرد.

برای ترغیب فرزندتان به رفتارهای خوب و تقویت اتصال‌های مثبت در مغز او می‌توانید از این راهکارها کمک بگیرید:

به فرزندتان اجازه دهید ریسک‌های سالمی انجام دهد. تجربه‌های جدید و متفاوت می‌تواند فرصتی باشد تا هویت مستقل او شکل بگیرد، رفتارهای بالغانه را تمرین کند، و به سوی مستقل‌شدن قدم بردارد.

به فرزندتان کمک کنید برای مدیریت و ابراز احساسات و هیجاناتش راه‌های خلاقانه و تازه‌ای پیدا کند. بعضی احساسات در دوران نوجوانی کاملاً جدید است. کارهایی مثل ورزش یا تماشای مسابقات ورزشی، نواختن یا گوش‌کردن به موسیقی، نوشتن و انواع کارهای هنری به بسیاری از نوجوانان کمک می‌کنند احساساتشان را مدیریت کنند و به شکل سازنده‌ای بروز دهند.

با فرزندتان درباره تصمیمات مختلف صحبت کنید و قدم‌های منتهی به یک تصمیم را بررسی کنید. با هم ببینید چند راه مختلف وجود دارد، و پیامدهای انتخاب هر کدام چیست. به او کمک کنید پیامدهای مثبت و پاداش‌ها را ببیند و آنها ملاک انتخاب قرار دهد.

برای آن که به او کمک کنید نظم و ساختار را تجربه کند برنامه‌های روتین و ثابت خانوادگی داشته باشید، مثلاً برنامه صبح‌ها برای رفتن به مدرسه یا برنامه صبح‌های جمعه معین و ثابت باشد.

برای فرزندتان حدومرزهایی تعیین کنید و در عین حال این فرصت را هم به او بدهید که بر سر حدومرزها با شما مذاکره کند (یا به اصطلاح خودمانی چانه بزند). کودکان و نوجوانان نیاز به هدایت و تعیین حدومرز از جانب والدین و بزرگسالان دارند.

به رفتارهای مطلوب فرزندتان واکنش مثبت نشان دهید و او را تشویق کنید. تشویق رفتارهای مثبت باعث تقویت این اتصالات در مغز او می‌شود.

خودتان الگوی رفتار مثبت باشید. رفتار شما به فرزندتان می‌گوید که چه نوع رفتاری را از او انتظار دارید.

پیوند عاطفی خود را با فرزندتان حفظ کنید. به احتمال زیاد برایتان مهم است که بدانید فرزندتان چه فعالیت‌هایی دارد و دوستانش چه کسانی هستند. وجود رابطه خوب میان شما کمک می‌کند بهتر حواستان به او باشد.

درباره رشد مغز در دوران نوجوانی با فرزندتان صحبت کنید. دانستن اهمیت این دوره می‌تواند به او در مدیریت احساساتش کمک کند. خوبی دیگرش این است که ممکن است مراقبت از رشد مغزش برایش به یک کار جالب و مهم تبدیل شود.

نوجوانان معمولاً در انجام کارهایی که به آن علاقه دارند خیلی پرشور و پرحرارت‌اند، به خصوص اگر آن کارها فرصتی برای معاشرت با دوستان و همسالانشان را فراهم کند. از علائق، فعالیت‌ها و سرگرمی‌های فرزندتان حمایت کنید تا او مهارت‌ها و اعتمادبه‌نفس لازم را در خود پرورش دهد.

 

راهکارهای فکری برای حمایت از رشد مغز نوجوانان

با شروع دوران نوجوانی و تغییرات مغز، کم‌کم متوجه می‌شوید که فرزندتان توانایی‌های زیر را پیدا کرده است:

• منطقی‌تر فکر می‌کند.
• روش تفکر او انتزاعی‌تر شده است و مسائلی را می‌بیند که خیلی وقت‌ها اصلاً ساده نیستند.
• عواطف و احساسات دیگران را بهتر متوجه می‌شود.
• مسايل پیچیده را به روشی منطقی حل می‌کند، و مسائل را از جنبه‌های مختلف می‌بیند.
• تصور بهتر و واقع‌بینانه‌تری از آینده دارد.

 

با استفاده از راهکارهای زیر می‌توانید به رشد تفکر فرزند نوجوانتان کمک کنید:

او را به همدلی ترغیب کنید. درباره احساسات با او حرف بزنید – احساسات خودتان، احساسات او، احساسات دیگران. بگویید که آدم‌های مختلف شرایط مختلفی دارند و مسائل را از زاویه‌های مختلفی می‌بینند. بگویید که یک تصمیم یا کار کوچک می‌تواند بر عده زیادی اثر بگذارد.

او را به پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت کارها توجه دهید. یادتان باشد که آن بخش از مغز او که باید درباره آینده فکر کند (یعنی بخش جلویی مغز یا همان کورتِکس پیشینی) هنوز به طور کامل رشد نکرده است. وقتی توجه او را به پیامد کارهایش در زمان حال و در زمان آینده جلب می‌کنید، درواقع به رشد ناحیه جلویی مغز او کمک می‌کنید. 

سعی کنید مسائل مختلف را با زبانی متناسب با سطح فهم فرزندتان برایش توضیح دهید. برای آن که مطمئن شوید منظورتان را رسانده‌اید از او بخواهید آنچه را فهمیده به زبان خودش برایتان توضیح دهد.

به او کمک کنید مهارت‌های تصمیم‌گیری و مهارت‌های حل‌مسأله را در خود پرورش دهد. برای حل مسائل مختلف، این فرایند را با هم انجام دهید: مسأله را تعریف کنید، گزینه‌های مختلف را فهرست کنید، و ببینید نتیجه کدام انتخاب باعث رضایت همه می‌شود. البته یادتان باشد که او نحوه برخورد شما با مسائل خودتان را هم می‌بیند، پس شما الگوی او هم هستید.

 

خواب و رشد مغز نوجوانان

در دوران نوجوانی، به دلیل تغییرات هورمونی در مغز الگوهای خواب هم تغییر می‌کند. اما فرزندتان هنوز برای برخورداری از رشد سالم در همه زمینه‌ها و به‌خصوص رشد مغز به خواب زیادی نیاز دارد.

با رعایت این نکات می‌توانید به فرزندتان کمک کنید خواب کافی داشته باشد:

• مطمئن شوید محیط خواب او راحت و دور از سروصداست.
• او را ترغیب کنید از یکی دو ساعت مانده به زمان خوابش مغزش را آرام کند، یعنی از تبلت و گوشی استفاده نکند.
• او را ترغیب کنید زمان خواب و بیداری منظمی داشته باشد.
• او را ترغیب کنید ۸ تا ۱۰ ساعت خواب شب داشته باشد.

 

منبع: raisingchildren.net.au

 

‌