سوالات متداول درباره‌ی حساسیت به لاکتوز در کودکان

گاهی اوقات نشانه‌هایی را در فرزندتان می‌بینید که نمی‌دانید به دلیل حساسیت او به لاکتوز (قند شیر) است یا حساسیت او به خود شیر.

پرسش‌ها و پاسخ‌های زیر می‌تواند به شما کمک کند نشانه‌های رایج حساسیت به لاکتوز یا عدم‌تحمل لاکتوز را بشناسید و اطلاعات اولیه‌ای درباره نحوه تشخیص و درمان آن پیدا کنید.

 

آیا حساسیت به لاکتوز همان حساسیت به شیر است؟

خیر. بعضی از والدین به اشتباه فکر می‌کنند حساسیت به لاکتوز با حساسیت به شیر یکی است. البته هر دو آنها نشانه‌های مشابهی دارند، اما از لحاظ علمی کاملاً از هم متمایزند. حساسیت به لاکتوز، که در اصطلاح علمی به آن «عدم‌تحمل لاکتوز» گفته می‌شود، درواقع نوعی مشکل گوارشی است، اما حساسیت به شیر مربوط به سیستم ایمنی بدن است. حساسیت به لاکتوز با این که ناراحتی و اذیت زیادی ایجاد می‌کند، اما زندگی فرد را به خطر نمی‌اندازد. در حالی که حساسیت به شیر می‌تواند باعث واکنش‌های بسیار شدیدی در بدن شود (به واکنش‌های بسیار شدید آنافیلاکسی می‌گویند) که ممکن است به مراحل خطرناکی برسد.

حساسیت به شیر معمولاً خود را در اولین سال زندگی نشان می‌دهد. در این زمان دستگاه گوارش هنوز به تکامل نرسیده است. حساسیت به لاکتوز در خردسالی و نوجوانی یا حتی در خیلی از موارد در بزرگسالی بروز پیدا می‌کند.

 

لاکتوز چیست؟

لاکتوز نوعی قند که در شیر و لبنیات و فراورده‌های لبنی وجود دارد، و بسیاری از کودکان عاشق این فراورده‌ها هستند مانند بستنی و پنیر. البته علاوه بر لبنیات، برخی مواد غذایی دیگر هم در خود لاکتوز دارند، مانند برخی از انواع نان، غلات و موادغذایی منجمد یا کنسروی.

لاکتوز برای آن که هضم شود باید در روده کوچک اصطلاحاً «شکسته شود». روده کوچک جایی است که بخش عمده هضم غذا و جذب مواد مغذی در آن انجام می‌شود. وقتی لاکتوز می‌خوریم، آنزیم مخصوص هضم لاکتوز که در روده کوچک قرار دارد شروع به شکستن لاکتوز می‌کند تا آن را به قندهای ساده‌تر تبدیل کند (لاکتوز به گلوکز و گالاکتوز تبدیل می‌شود). در این مرحله، این قندهای ساده توسط دیواره روده جذب بدن می‌شود. اگر مقدار آنزیم هضم‌کننده لاکتوز در روده کوچک کم باشد یا به دلیلی کاهش پیدا کرده باشد، بدن نمی‌تواند لاکتوز را هضم یا جذب کند. در چنین شرایطی دچار درد و ناراحتی می‌شویم، که به این حالت «عدم تحمل» لاکتوز یا در اصطلاح عامیانه حساسیت به لاکتوز گفته می‌شود.

 

به جز شیر چه مواد غذایی دیگری حاوی لاکتوز است؟

لاکتوز در بسیاری از مواد غذایی و برخی از داروها وجود دارد. برخی از تولیدکنندگان مواد غذایی بسته‌بندی، کنسروی و منجمد نیز به محصولات خود شیر یا فراورده‌های لبنی اضافه می‌کنند. افرادی که با مصرف لاکتوز دچار مشکل گوارشی می‌شوند لازم است حواسشان به مواد تشکیل‌دهنده موادغذایی مختلف باشد.

معمولاً با مطالعه فهرست مواد تشکیل‌دهنده یا جدول ارزش غذایی درج‌شده روی بسته‌بندی مواد غذایی می‌توانید بفهمید که آن محصول حاوی لاکتوز است یا خیر. هر یک از کلمات زیر به معنای وجود لاکتوز است:

• شیر
• لاکتوز
• پروتئین وی
• مخمر شیر
• فراورده‌های جانبی شیر
• شیرخشک
• پودر شیر بدون چربی

 

مهم‌ترین علائم حساسیت به لاکتوز چیست؟

علائم عدم‌تحمل لاکتوز به مقدار مصرف لاکتوز بستگی دارد. یعنی اگر مقدار مصرف لاکتوز بیشتر باشد علائم هم بیشتر و شدیدتر است. علائم عدم‌تحمل لاکتوز می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت بعد از مصرف شیر یا فراورده‌های لبنی بروز کند. مهم‌ترین این نشانه‌ها عبارت است از:

• حالت تهوع
• درد شکم، احساس پیچ‌خوردن روده، احساس ورم در شکم (نفخ)
• شل‌شدن مدفوع همراه با باد زیاد
• اسهال رقیق همراه با باد زیاد

 

چگونه مطمئن شوم فرزندم حساسیت به لاکتوز دارد؟

اگر در فرزندتان علائمی را می‌بینید که فکر می‌کنید ممکن است به دلیل حساسیت به لاکتوز باشد، دو هفته همه انواع لبنیات و فراورده‌های لبنی را از غذای او حذف کنید و ببینید آیا علائم باز هم بروز می‌کند یا نه. اگر علائم قطع شد، بعد از دو هفته، هر روز کمی لبنیات به فرزندتان بدهید و ببینید آیا علائم دوباره بروز می‌کند یا نه. البته راه دیگر این است که کودک را پیش دکتر ببرید تا او با انجام آزمایش تنفسی هیدروژن عدم‌تحمل لاکتوز را تشخیص دهد.

 

آیا حساسیت به لاکتوز  می‌تواند به دلیل بیماری خاصی بروز کند؟

بله. گاهی اوقات عدم‌تحمل لاکتوز در کودکان بعد از ابتلا به عفونت‌های ویروسی بروز می‌کند (مثلاً شاید شنیده باشید که وقتی کودک رودل می‌کند نباید به او شیر داد. دلیل علمی‌اش همین است). بعضی بیماری‌ها که باعث ورم روده می‌شوند هم ممکن است باعث عدم‌تحمل لاکتوز شوند.

 

آیا کودکان شیرخوار هم ممکن است حساسیت به لاکتوز داشته باشند؟

عدم‌تحمل لاکتوز در کودکان شیرخوار و نوباوه چندان رایج نیست و در کودکانی که زودرس به دنیا نیامده باشند معمولاً از سه‌سالگی به بعد خود را نشان می‌دهد. آنزیم هضم لاکتوز در زمان تولد در روده کوچک همه نوزادان وجود دارد. با افزایش سن، ممکن است این آنزیم به دلایل مختلف کاهش پیدا کند.

کودکانی که زودرس به دنیا می‌آیند گاهی در زمان تولد به نوعی کمبود به نام کمبود رشدی آنزیم لاکتاز (آنزیم هضم‌کننده لاکتوز) دچار هستند که باعث می‌شود نتوانند لاکتوز را تحمل کنند. البته این وضعیت معمولاً دوره کوتاهی دارد و برطرف می‌شود. بیشتر کودکانی که زودرس به دنیا می‌آیند هم مثل سایر کودکان می‌توانند شیر مادر یا شیرخشک حاوی لاکتوز مصرف کنند.

نوعی اختلال بسیار نادر وجود دارد که به آن کمبود مادرزادی آنزیم لاکتاز گفته می‌شود. نوزادی که به این اختلال مبتلاست نمی‌تواند لاکتوز موجود در شیر مادر یا شیرخشک را هضم کند. این بیماری منشأ ژنتیکی دارد. نوزاد اسهال‌های بسیار شدیدی پیدا می‌کند، و اگر تغذیه او با شیر حاوی لاکتوز ادامه پیدا کند دچار کم‌آبی و کاهش وزن خطرناک می‌شود.

اگر مادری خودش حساسیت به لاکتوز دارد، اشکالی ندارد به نوزادش شیر بدهد؟

اگر مادر عدم‌تحمل لاکتوز داشته باشد هیچ اشکالی ندارد که به فرزندش شیر بدهد. این کار باعث ایجاد حساسیت به لاکتوز در کودک نمی‌شود. و ضمناً شیر مادر فواید بسیار زیادی برای بهبود سلامت کودک دارد.

اگر میزان مصرف شیر و لاکتوز در فرزندم کاهش پیدا کرده باشد چه طور مطمئن شوم کلسیم کافی دریافت می‌کند؟

اگر کاهش مصرف شیر به دلیل عدم‌تحمل لاکتوز است، به او شیر، ماست، پنیر و فراورده‌های لبنی بدون لاکتوز بدهید. همه این مواد غذایی سرشار از کلسیم است. ضمناً کلسیم در صیفی‌های دارای برگ سبز تیره مانند کلم بروکلی و کلم برگ، آجیل‌ها (مخصوصاً بادام)، انواع لوبیا (مانند لوبیا سفید)، ماهی (ساردین و سالمون) و آب پرتقال غنی‌شده با کلسیم نیز وجود دارد. به هر حال اگر فکر می‌کنید فرزندتان کلسیم کافی دریافت نمی‌کند، او را پیش دکتر ببرید تا اگر لازم است برایش مکمل کلسیم تجویز کند.

 

آیا شیر سویا یا شیر بادام می‌تواند جای شیر را برای کودکانی که حساسیت به لاکتوز دارند بگیرد؟

انواع مختلفی از شیر وجود دارد که کودکان مبتلا به عدم‌تحمل لاکتوز می‌توانند آن را مصرف کنند، مانند شیر سویا، شیر بادام، شیر برنج، شیر شاهدانه، و شیر جو. از بین اینها، شیر سویا از همه رایج‌تر است چون منبع مناسبی برای کلسیم و پروتئین به شمار می‌رود. شیر بادام هم گزینه دیگری است که برای کودکانی که عدم‌تحمل لاکتوز دارند یا بدنشان به پروتئین شیر حساسیت دارد مناسب است. بادام مقدار زیادی کلسیم دارد، اما میزان پروتئین آن کم است. ضمناً از شیر گاو کم‌کالری‌تر هم هست. بهتر است قبل از این که شیرهای دیگر را جایگزین شیر گاو کنید، با دکتر فرزندتان مشورت کنید تا بهترین گزینه را به شما توصیه کند.

 

حساسیت به لاکتوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک در درجه اول از سابقه بیماری‌ها، عدم‌تحمل لاکتوز در سایر اعضای خانواده و سبک تغذیه‌ای کودک از شما سؤال می‌کند. ضمن این سؤال و جواب، او از علائمی که فکر می‌کنید به دلیل عدم‌تحمل لاکتوز است هم از شما سؤالاتی می‌پرسد.

در بعضی موارد، برای تشخیص عدم‌تحمل لاکتوز از آزمایش تنفسی هیدروژن استفاده می‌شود. در این آزمایش، از کودک خواسته می‌شود قبل و بعد از خوردن یک نوشیدنی که میزان لاکتوز آن معلوم است در ظرف مخصوصی نفس بکشد. وقتی فرد لاکتوز مصرف می‌کند و بدنش در حال هضم لاکتوز است، معمولاً در بازدم او مقدار کمی هیدروژن وجود دارد. اما اگر مقدار هیدروژن زیاد باشد به معنای عدم‌تحمل لاکتوز است.

برای نوزادان و کودکانی که نمی‌توانند تست هیدروژن را درست انجام دهند، پزشکان از آزمایش اسیدیته مدفوع استفاده می‌کنند. مدفوع اسیدی (یعنی وقتی pH آن پایین باشد) می‌تواند از هضم نادرست لاکتوز خبر بدهد. تست مدفوع دیگری نیز وجود دارد که وجود گلوکز در مدفوع را آزمایش می‌کند، که بر اساس آن پزشک متوجه می‌شود لاکتوز به‌درستی هضم شده است یا خیر.

اگر آزمایش‌های بالا نتیجه را نشان ندهد و علائم کودک با راهکارهای معمول بهبود پیدا نکند، ممکن است لازم باشد یک متخصص گوارش اطفال او را ببیند. متخصص گوارش ممکن است برای تشخیص عدم‌تحمل لاکتوز ناچار باشد از آندوسکوپی استفاده کند. آندوسکوپی با نمونه‌گیری از روده انجام می‌شود و میزان لاکتوز موجود در روده مستقیماً اندازه گرفته می‌شود.

 

حساسیت به لاکتوز چگونه درمان می‌شود؟

درمان عدم‌تحمل لاکتوز به شدت علائم آن بستگی دارد. در بعضی کودکان، نیاز به اقدام خاصی نیست و فقط کاهش مصرف لبنیات (و مصرف آن به مقدار مشخص و محدود) می‌تواند باعث شود علائم بروز پیدا نکنند.

اما پزشک ممکن است برای کودک مکمل آنزیم لاکتاز (آنزیم هضم‌کننده لاکتوز) تجویز کند تا کودک هنگام مصرف لبنیات اذیت نشود.

اما در مواردی که حساسیت کودک بسیار شدید است و حتی ذره‌ای لاکتوز را هم نمی‌تواند تحمل کند، پزشک ممکن است توصیه کند فرزندتان را پیش یک متخصص تغذیه ببرید تا برای او رژیم غذایی متعادلی تجویز کند. لبنیات منبع غنی کلسیم و ویتامین دی است، که همه کودکان به آن نیاز دارند. بنابراین اگر لبنیات برای کودک حذف می‌شود باید مواد غذایی و مکمل‌هایی مصرف کند که کلسیم و ویتامین دی موردنیاز او را تأمین کنند.

 

آیا حساسیت به لاکتوز تا آخر عمر ادامه پیدا می‌کند؟

عدم‌تحمل لاکتوز در بعضی موارد موقتی است. مثلاً اگر عدم‌تحمل لاکتوز به دلیل یک بیماری ویروسی یا بیماری دیگری مانند سلیاک ایجاد شده باشد معمولاً بعد از مدتی برطرف می‌شود. یعنی میزان آنزیم هضم‌کننده لاکتوز بعد از مدتی به حد طبیعی برمی‌گردد و فرد می‌تواند بدون مشکل از فراورده‌های حاوی لاکتوز استفاده کند. اما عدم‌تحمل لاکتوز در بسیاری از افراد یک مشکل طولانی‌مدت است و فرد سال‌ها ناچار است مراقب مصرف لاکتوز باشد تا دچار ناراحتی و اذیت نشود.

 

منبع: babycentre.co.uk