حسادت کودکان به نوزاد تازه‌وارد
اگر قرار است عضو جدیدی به خانواده‌تان اضافه شود، ممکن است متوجه شوید که فرزندتان به اندازه‌ی شما از این اتفاق خوشحال و هیجان‌زده نیست. احتمالاً پیش از اینکه نوزاد وارد خانواده‌ی شما شود، به فرزندتان گفته‌اید که قرار است برادر یا خواهر کوچکی داشته باشد که می‌تواند با او بازی کند و سرگرم شود.
نوزاد که به دنیا می‌آید، فرزند اول شما با خودش می‌گوید: «با من شوخی می‌کنید؟ این نوزاد کوچولویی که مدام گریه می‌کنه و تمام وقت و توجه شما رو گرفته، قراره هم‌بازی من بشه؟»
بعضی از بچه‌ها ورود نوزاد جدید را به‌راحتی می‌پذیرند و حتی از ورود او خوشحال می‌شوند، اما برای برخی دیگر سازگار‌شدن با وضعیت جدید، مشکلات مختلفی را به همراه دارد، زیرا آن‌ها از «تنها کودک خانه»، به یک خواهر یا برادر بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند و باید محبت و توجه پدرومادرشان را با نوزاد تقسیم کنند.
حسادت فرزند اول به نوزاد تازه‌وارد
بسیاری از کودکان بعد از به‌دنیا‌آمدن برادر یا خواهرشان به او حسادت می‌کنند و ممکن است این احساسات را با رفتارهای عجیب‌و‌غریب یا کودکانه بروز دهند؛ رفتارهایی مثل عصبانیت، قشقرق به‌پاکردن و لجبازی. حتی ممکن است متوجه شوید که فرزندتان دارد در توانایی‌های خود پسرفت می‌کند. مثلاً ناگهان فراموش می‌کند چطور لباس بپوشد، مسواک بزند یا خودش تنهایی به دست‌شویی برود. ممکن است برخی از کودکان بخواهند دوباره به دوران استفاده از شیشه‌شیر یا پوشک برگردند. درک منطق پشت این رفتارهای کودک ساده است. او احساس می‌کند برای اینکه از محبت و حمایت پدرومادرش برخوردار باشد، باید مثل نوزاد کوچک باشد.
همه‌ی این واکنش‌ها برای خواهر و برادرهای بزرگ‌تری که نوزاد جدیدی به خانواده‌ی آن‌ها اضافه شده کاملاً طبیعی است و درواقع روشی است که برای ابراز احساس ناامیدی و سردرگمی خود در مورد نقش و جایگاهشان در زندگی شما به کار می‌برند.
راهکارهایی وجود دارد که کمک می‌کند فرزندتان از این تغییرِ احساس در امان باشد و متوجه شود که با حضور یک عضو جدید در خانواده، جایگاه خودش از بین نمیرود و از شما محبت بی‌بهره نمی‌شود.
نکاتی برای مدیریت حسادت کودکان به فرزند تازه وارد:
فرزندتان را در انجام کارهای نوزاد مشارکت دهید
برای فرزندتان فرصت‌هایی فراهم کنید که بتواند در مراقبت از برادر یا خواهر کوچکش به شما کمک کند. بسته به اینکه فرزندتان چند سال دارد، با انجام کارهایی مثل آوردن شیشه‌شیر یا پوشک نوزاد یا خواندن شعر برای او، به فرزندتان اجازه دهید بخشی فعال از زندگی نوزاد باشد و به او بیاموزید که چگونه با خواهر یا برادر جدیدش به شیوه‌ای مناسب تعامل داشته باشد. فرزندتان به‌عهده‌گرفتن وظایف جدید را دوست خواهد داشت و با این کار احساس توانمندی و کفایت خواهد کرد. همچنین، مسئولیت‌پذیرتر می‌شود و حتی خیلی اوقات ممکن است خودش داوطلبانه از نوزاد مراقبت کند.
با فرزندتان درباره‌ی نوزاد، ویژگی‌ها و نیازهایش صحبت کنید
ورود نوزادی جدید به خانه، تغییری بزرگ برای همه‌ی اعضای خانواده است، بنابراین پیش از به‌دنیا‌آمدن فرزند جدید، فرزند بزرگترتان را برای آمدن نوزاد آماده کنید. می‌توانید عکس و فیلم‌های دوران نوزادی فرزند بزرگترتان را به همراه هم نگاه کنید تا به او یادآوری کنید خودش هم زمانی خیلی کوچک بوده و به توجه و مراقبت نیاز داشته است. سعی کنید به سؤالاتش پاسخ دهید و وضعیت جدید را برایش توضیح دهید تا احساس امنیت کند و مطمئن شود که قرار نیست از او دور شوید.
به او فرصت دهید تا زمانی که نوزاد هنوز در شکم مادر است، با او ارتباط برقرار کند. مثلاً او را از طریق نوازش شکم مادر احساس کند یا برایش قصه بگوید. با همدیگر تصور کنید که نوزاد پس از به‌دنیا‌آمدن چه شکلی خواهد بود، چشم و موهایش چه رنگی است، چه چیزهایی را دوست دارد و چه چیزهایی را دوست ندارد.
قبل از تولد نوزاد، برای فرزند بزرگترتان کتاب‌هایی درباره‌ی این موضوع بخوانید
آشناکردن فرزندتان با موقعیت جدید از طریق خواندن کتاب، به‌طرز شگفت‌انگیزی کمک‌کننده است.
کتاب‌های پیشنهادی:
- فرانکلین و نوزاد – مجموعه‌ی فرانکلین - انتشارات آبادیران
- خواهر کوچولوی فرانکلین – مجموعه‌ی فرانکلین- انتشارات آبادیران
- نوزاد جدید در راه است – مهارت‌های زندگی – مؤسسه‌ی انتشارات صابرین
- بچه‌ی جدید خانه – مجموعه‌ی قهرمان شنل‌پوش- انتشارات پرتقال
- خواهر کوچک من – مجموعه‌ی دنیای ما- انتشارات پرتقال
- شکم بزرگ مامان – مجموعه‌ی قصه‌های لیزا و ماتیا- انتشارات فرشتگان
- یه بچه‌ی دیگه؟ چه بامزه! - انتشارات با فرزندان
زمانی که مشغول مراقبت از نوزاد هستید، فرزند بزرگترتان را به دیگران نسپارید
اگر به مدتی طولانی فرزندتان را به مادربزرگ یا خاله‌اش بسپارید تا از او مراقبت کنند، احتمال دارد که احساس بی‌فایده‌بودن به او دست بدهد یا از خانواده دور شود و تصور کند پدرومادرش می‌خواهند از شر او خلاص شوند.
با فرزندتان وقت با کیفیت بگذرانید
سعی کنید به‌طور منظم مدتی را فقط با فرزند بزرگترتان بگذرانید تا احساس نکند که برای جلب توجه شما به رقابت با نوزاد نیاز دارد. این کار ممکن است ناممکن به نظر برسد؛ به‌خصوص زمانی که نوزاد تازه متولد شده نیازهای ثابتی مانند شیردهی و خواباندن و تعویض پوشک دارد که رفع آن‌ها بسیار زمان‌بر است، اما همیشه راهی برای گذراندن زمان با کیفیت، هرچند کوتاه، با فرزند اولتان وجود دارد. مثلاً وقتی نوزاد خوابیده، با فرزند بزرگترتان بازی کنید یا فعالیت مشترکی انجام دهید. حتی اگر می‌خواهید کمی استراحت کنید، کنار فرزندتان دراز بکشید، با او صحبت کنید و با هم چرت بزنید. در این صورت متوجه خواهد شد که شما او را به همان اندازه دوست دارید و دلیلی ندارد از تغییر وضعیت نگران باشد.
تا آنجا که امکان دارد برنامه‌های ثابت فرزند بزرگترتان را به هم نزنید
در چند هفته‌ی بعد از تولد فرزند جدید، ادامه‌دادن برنامه‌های همیشگی که پیش از آن انجام می‌داده‌اید خیلی سخت است. اما سعی کنید بعد از مدتی به روال ثابت قبل برگردید و به آن‌ها پای‌بند باشید؛ مثلاً خواندن داستان برای فرزندتان قبل از خواب، خوردن صبحانه در کنار هم، رفتن به پارک، دیدار با دوستان و سایر فعالیت‌های ثابت و همیشگی.
سعی کنید با رعایت عدالت و توجه به وقت گذراندن با فرزند بزرگ‌تر، به او نشان دهید که چقدر دوستش دارید. به این ترتیب، او متوجه خواهد شد که قرار نیست با نوزاد جدید رقابت کند چون شما هر دوی آن‌ها را به یک اندازه دوست دارید.
به احساسات ناگفته‌ی فرزندتان توجه و دیدگاه او را تأیید کنید
همراه‌بودن با کودک و تأیید گاه‌به‌گاه دیدگاه‌های او می‌تواند تغییرات مثبت چشمگیری ایجاد کند. گفتن جملاتی مثل: «چیزهای زیادی با ورود نوزاد جدید تغییر کرده و مدتی طول می‌کشه تا همه‌ی ما به وضعیت جدید عادت کنیم.» یا «حتماً برات سخته که مامان باید وقت زیادی رو با نوزاد بگذرونه.» یا سؤال‌هایی مثل «بچه‌ها خیلی گریه می‌کنند، مگه نه؟» به فرزندتان این پیام را منتقل می‌کند که شما متوجه احساسات او شده‌اید و او را درک می‌کنید. در این صورت، به تلاش برای جلب توجه شما نیاز کمتری خواهد داشت.
برای مدتی مراقب باشید فرزندتان به نوزاد آسیبی نرساند
کودکان زیر چهار سال بیشتر احتمال دارد که به نوزاد آسیب برسانند. آن‌ها ممکن است به دلیل حسادت به نوزاد، اسباب‌بازی‌هایشان را به سمت او پرتاب کنند یا به او ضربه بزنند. بنابراین با اینکه خیلی لذت‌بخش است که بتوانید فرزندانتان را با هم تنها بگذارید تا به کارهای دیگر برسید، فراموش نکنید که بعد از به‌دنیا‌آمدن نوزاد، تا مدتی لازم است در نزدیکی آن‌ها باشید و نظارت کنید تا مطمئن شوید فرزند بزرگترتان، حتی بدون عمد، به نوزاد آسیب نمی‌رساند. سعی کنید فرزندتان را راهنمایی کنید و به او بیاموزید که چگونه می‌تواند به آرامی پشت سر نوزاد یا دست‌هایش را نوازش کند. توجه داشته باشید که انتظار زیادی از فرزندتان نداشته باشید.
اگر فرزندتان خودش مشتاق بود که خواهر یا برادر جدیدش را در آغوش بگیرد، او را روی سطح مناسبی بنشانید و کمک کنید تا نوزاد در آغوشش جا بگیرد. این کار به او یاد می‌دهد که چگونه می‌تواند با نوزاد تعامل فیزیکی مثبت برقرار کند.
از کارهای خوب فرزندتان تقدیر کنید
هر وقت دیدید فرزندتان به آرامی نوزاد را نوازش می‌کند، به او بازخورد مثبت بدهید. هر زمان که پیش می‌آید، از او به خاطر کار خوبش قدردانی کنید و بگویید که چقدر به او افتخار می‌کنید.
به این نکته اشاره کنید که نوزاد چقدر خواهر یا برادر بزرگ‌ترش را دوست دارد
گفتن جملاتی مثل: «ببین چقدر دوستت داره!» یا «فکر می‌کنم خیلی خوشحاله که خواهر/برادر مهربونی مثل تو داره.» باعث می‌شود فرزند بزرگترتان احساس کند که واقعاً در شاد‌کردن خواهر یا برادر کوچکش نقش دارد و تقویت اعتماد‌به‌نفس او به کاهش احساس حسادتش کمک بزرگی می‌کند.
به جملاتی که به زبان می‌آورید دقت کنید
همه‌ی تغییرات را گردن نوزاد نیندازید. اگر بگویید: «نمی‌تونیم بریم پارک چون خواهرت خوابیده.» یا «بی‌سر‌و‌صدا بازی کن، برادرت رو بیدار می‌کنی.» یا «بعد از اینکه بچه رو عوض کردم، به تو کمک می‌کنم.» به احتمال قوی باعث می‌شوید احساس بدی به فرزندتان دست بدهد.
به جای این جمله‌ها می‌توانید از دلایل جایگزین استفاده کنید: «الآن دستم بنده. تا چند دقیقه‌ی دیگه بهت کمک می‌کنم.» یا «بعد از ناهار می‌تونیم بریم پارک.»
کلام آخر:
توجه داشته باشید که حتی اگر فرزند اول شما مستقل است و می‌تواند بسیاری از کارهای خودش را بدون حضور و توجه شما انجام دهد، باز هم مانند قبل به عشق و علاقه‌ی شما نیاز دارد؛ حتی شاید بیشتر از همیشه!
وقتی فرزندتان به خواهر یا برادر کوچک‌ترش حسادت می‌کند، ممکن است احساس کنید که این مرحله هرگز نمی‌گذرد، اما مطمئن باشید که وضعیت جدید نیز دوام نخواهد داشت و مانند بسیاری از مراحل دیگر تمام خواهد شد.
داشتن خواهر یا برادر به کودکان کمک می‌کند از نظر اجتماعی و عاطفی پیشرفت‌های چشمگیری را تجربه کنند، بنابراین فواید و اهمیت تعامل آن‌ها با یکدیگر را از یاد نبرید.
