چه کنیم تا نوجوانمان کتابخوان بماند؟

نوجوانی دوران بسیار حساس و در عین حال سرنوشت‌سازی است. فرزندان ما با ورود به دوران نوجوانی دچار تغییرات جسمی و روحی و روانی بسیاری می‌شوند و سطح هورمون‌های بدن آن‌ها تغییر می‌کند.

 این دوران معمولاً از یازده‌سالگی آغاز می‌شود و تا هجده‌سالگی و حتی بیست‌سالگی ادامه پیدا می‌کند. نوجوان به دنبال این است که هویت واقعی خود را کشف کند و به آن شکل دهد. او تلاش می‌کند تا جایگاه بهتری بین همسالان و افراد دیگر اجتماع پیدا کند. 

در این دوران، انگیزه‌ی او برای کتابخوانی نیز دستخوش تغییرات فراوانی می‌شود. به‌طور کلی حدود دوازده تا سیزده‌سالگی را سن جهانی توقف کتابخوانی می‌نامند. این توقف امکان دارد حتی تا هفده‌سالگی نیز به طول انجامد! به همین دلیل عنوان این مقاله را «چه کنیم تا نوجوانمان کتابخوان باقی بماند؟» انتخاب کرده‌ایم.

 

نوجوان چه نیازهایی دارد؟

یکی از نیازهای مهم نوجوان هیجان است. او دوست دارد با همسالانش ارتباط داشته باشد و بیشتر وقتش را با آن‌ها بگذراند. علاوه بر این، یکی از دغدغه‌های مهم او شکل‌دادنِ شخصیت مطلوبش در ارتباط با دیگران است و برای رسیدن به این هدف به الگو و اسطوره نیاز دارد. در ضمن نوجوان می‌خواهد استقلال داشته باشد و همه‌ی تلاشش را می‌کند تا مستقل‌بودنش را به دیگران ثابت کند. او به‌دنبال یادگیری‌های جدید است و دوست دارد هرازگاهی عبور از خط قرمزها را نیز تجربه کند. 

نوجوان، به همه‌ی این دلایل، تصمیم‌های جدیدی می‌گیرد و رفتارهای تازه‌ای از او سر می‌زند. به تبع آن هیجان، تنوع، سرعت و رقابت دریافت می‌کند، کنجکاوی‌اش برآورده شده و مهم‌تر از همه اینکه به او توجه می‌شود.

در چنین وضعیتی، واقعاً چه دلیلی دارد که به سمت کتاب برود و کتاب بخواند؟ دقیقاً به همین دلیل است که می‌گوییم کتاب‌خوان ماندن نوجوان مهم است و باید کاری کنیم تا نخ اتصال او با کتاب پاره نشود!

دنیای نوجوانمان را کمی بیشتر بشناسیم

برای اینکه بتوانیم پدر، مادر یا آموزگار مؤثری باشیم، باید بتوانیم با نوجوانمان ارتباط خوبی برقرار کنیم. برای برقراری ارتباط باید بتوانیم به دنیای او وارد شویم و دنیا را از دریچه‌ی نگاه او ببینیم. برای رسیدن به این مهم، ابتدا باید به پرسش‌های زیر پاسخ دهیم:

• دغدغه‌ی این روزهای نوجوان من چیست؟
• موضوع روز در بین نوجوانان چه چیزهایی است؟
• چه فعالیت‌ها، فیلم‌ها و اتفاق‌هایی برای فرزند نوجوانان من بسیار جالب و جذاب است؟ 

دغدغه‌ی این روزهای نوجوانان حضور در شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین، راه‌انداختن چالش‌های متفاوت، درست‌کردن کلیپ‌های جذاب، پارکور یا حرکات شگفت‌انگیز ورزشی است. 

همان‌طور که می‌بینید، تقریباً بیشتر این دغدغه‌ها یا سرگرم‌کننده‌اند یا باعث دیده‌شدن نوجوان و جلب توجه دیگران، خصوصاً گروه همسالانشان، می‌شود. 

حال که با دنیای نوجوان کمی آشنا شدیم، چه کنیم که نوجوانمان کتابخوان بماند؟ 

 

نکته: نکاتی که در ادامه می‌آید، متناسب با نوجوانی است که از کودکی کتابخوان بوده است. نوجوانی که کتاب‌خوان نبوده، باید همانند کودک خردسال کتاب‌خوانی را با او شروع کنیم.  برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه، پیشنهاد می‌کنیم حتماً مقاله‌ی «راه‌های علاقه‌مند‌کردن کودکان به کتاب و کتابخوانی» را مطالعه کنید. 

 

نکات مهم در انتخاب کتاب نوجوان

برای اینکه بتوانیم به نوجوانمان پیشنهادهای خوبی در زمینه‌ی کتاب بدهیم، لازم است به چند نکته‌ی مهم دقت کنیم:

توجه به دغدغه‌های نوجوان مهم است. هر نوجوانی دغدغه‌های خاص خودش را هم دارد. پس قبل از هر چیز باید دغدغه‌های فرزندمان را به‌خوبی بشناسیم.

اختلاف فرهنگی بارز و مهم است. با توجه به اینکه حجم عمده‌ی کتاب‌های موجود در بازار ترجمه‌شده‌اند و در سنین نوجوانی اختلاف‌های فرهنگی بسیار زیاد می شود، از یک سو اعتبار جوایز بین‌المللی کمرنگ می‌شود و از سوی دیگر استمرار در خواندن کتاب‌های ترجمه‌شده نگران‌کننده است و ممکن است در ذهن نوجوان ما، باورهایی اشتباه و متفاوت از فرهنگ خانواده شکل دهد.

نوجوانی سن خواندن کتاب‌های عامه‌پسند است. کتاب‌هایی که شاید ما پدرومادرها نپسندیم، ولی نباید به آن حساسیت زیادی نشان دهیم. بهتر است کمی سطح انتظاراتمان را پایین بیاوریم و از اینکه فرزندمان در حال خواندن کتاب است و نخ ارتباط او با کتاب پاره نشده است، تا حدودی رضایت داشته باشیم.

 

معیارهای کتاب خوب برای نوجوان

معیارهای انتخاب کتاب در نوجوانی، شباهت زیادی به معیارهای انتخاب کتاب کودک دارد. برای اطلاع از این معیارها پیشنهاد می‌کنیم مقاله‌ی معیارهای انتخاب کتاب خوب برای کودکان را مطالعه کنید. در آن مقاله، هر کدام از معیارها به‌طور کامل توضیح داده شده است، امّا مشخصاً برای گروه سنی نوجوان، توجه به نکات زیر ضروری است:

شخصیت اول کتاب باید شخصیتی پویا و در حال رشد باشد و خانواده در آن نقشی حمایت‌گر و سازنده داشته باشد. مهم است که کتاب به زبان متناسب با نوجوانان نوشته شده باشد و بهتر است مضمون داستان مشوق تلاش و امید باشد.

 

دشمنان کتابخوانی در نوجوان

کتاب‌های دشوار: برای نوجوانی که کم‌حوصله است، پیشنهاد‌دادن کتاب‌هایی که محتوایی سنگین و یا نثری ثقیل دارند، انگیزه‌ی کتابخوانی را در او کاهش می‌دهند. 

برنامه‌ی درسی فشرده: معمولاً در مقطع متوسطه‌ی 2 که تمام فکر و ذکر نوجوان و خانواده‌اش موفقیت در کنکور است، کتابخوانی با هدف سرگرمی و لذت‌بردن و یادگیری به‌کلی حذف می‌شود. این کار یکی از تصمیم‌های بسیار اشتباهی است که انگیزه‌ی نوجوان برای کتابخوانی را به‌شدت کاهش می‌دهد.

عملکرد پدرومادر: ما بزرگترها به غلط بر این باوریم که برای اینکه فرزندمان عملکرد بهتری داشته باشد بایستی ابتدا در او حس بدی ایجاد کنیم. 

 باور غلط دیگر ما این است که فرزندان با کنترل و اجبار بهتر یاد می‌گیرند. در نتیجه وقتی نوجوانمان کتاب نمی‌خواند، مدام سعی می‌کنیم او را، با نصیحت‌کردن و دادن عذاب وجدان، به کتابخوانی وادار کنیم. برای مثال ما با جملاتی شبیه «من هم‌سن تو بودم چه کارها که نمی‌کردم» و یا «فلان‌کس را ببین چقدر پرتلاش است.» سعی داریم فرزندمان را به تلاش بیشتر و خواندن کتاب هدایت کنیم، غافل از اینکه این رفتارها دقیقاً نتیجه‌ی عکس می‌دهد و فرزندمان را بیش از پیش از کتاب و کتابخوانی دور خواهد کرد.

 

راهکارهای ایجاد انگیزه‌ی کتابخوانی در نوجوان

صفحه‌نمایش‌ها را محدود کنید: سعی کنید با برنامه‌ریزی، برای فضای مجازی چارچوبی مشخص کنید، اما حواستان باشد به‌هیچ‌وجه کتاب را مقابل فضای مجازی قرار ندهید. یعنی نگویید «موبایل دیگه بسه، برو کتاب بخون!»

اجازه دهید حوصله‌اش سر برود: انسان تا حوصله‌اش سر نرود یاد نمی‌گیرد که چگونه باید خودش را سرگرم کند.

الگو‌ باشید: فرزندانمان چشمشان به رفتار ماست و مستقیماً از ما الگو می‌گیرند.

استفاده از علایق نوجوان: فرزند نوجوان ما معمولاً دوست دارد علایقش را دنبال کند، اگر کتابی مرتبط با علایقش باشد، حتماً برایش جذاب خواهد بود. 

در انتخاب کتاب آزادش بگذارید: انتخاب کتاب را به عهده‌ی فرزندتان بگذارید. داشتن آزادی و استقلال در تصمیم‌گیری یکی از حقوق جدی هر نوجوانی است. بایستی از کودکی انتخاب کتاب خوب را به بچه‌ها آموزش دهیم تا در نوجوانی بتوانند انتخاب‌های بهتری داشته باشند. نوجوانی زمان مناسبی برای آموزش این کار نیست. 

برای کتاب‌خواندن رقابت ایجاد کنید: اگر فرزندتان دوست کتاب‌خوانی داشته باشد که در رقابت با یکدیگر کتاب بخوانند و برای هم انگیزه ایجاد کنند، خیلی خوب است.

کاری کنید که به واسطه‌ی کتاب‌ها دیده شود: همان‌طور که می‌دانیم نوجوان دوست دارد مورد توجه دیگران قرار بگیرد و دیده شود. می‌توانیم او را به سمتی سوق دهیم که با کتاب سر‌و‌کار داشته باشد و بهانه‌ی دیده‌شدنش کتاب باشد؛ مثلاً در شبکه‌های اجتماعی بلاگر یا معرفی‌کننده‌ی کتاب شود.

 

کتاب‌های خوب ممکن است جهان را نجات ندهند، اما یکی از عواملی هستند که به کودکان می‌فهمانند دنیا ارزش نجات‌دادن را دارد.