مراقبت از دندان‌های کودکان خردسال

وقتی اولین دندان کودک در می‌آید، هر پدر و مادری هیجان‌زده می‌شود. در بیشتر کودکان، اولین دندان (شیری) در حدود شش‌ماهگی ظاهر می‌شود. البته در بعضی کودکان هم دندان از سه‌ماهگی شروع به رشد می‌کند و باعث خارش لثه کودک می‌شود. شاید بعضی‌ها بگویند که دندان‌های کودکان دندان‌های شیری است و اگر پوسیده شود، خیلی هم مهم نیست، چون بالاخره می‌افتد. اما واقعیت این است که سلامت دندان‌های شیری در سلامت دندان‌های دائمی نقش مهمی دارد. ضمناً توجه به سلامت دهان و دندان از کودکی باعث شکل‌گیری یک عادت سالم می‌شود.

 

دندان‌های شیری چگونه پوسیده می‌شوند؟

پوسیدگی دندان زمانی اتفاق می‌افتد که سطح براق دندان‌های ما (که به آن مینای دندان گفته می‌شود) به وسیله باکتری‌هایی که در دهان ما زندگی می‌کنند، آسیب ببیند. غذای این باکتری‌ها قند موجود در غذاست که در انواع غذاها و نوشیدنی‌هایی که می‌خوریم وجود دارد و بقایای آن در دهان باقی می‌ماند. این باکتری‌ها اسیدهایی تولید می‌کنند که برای مینای دندان خوب نیست و کم‌کم باعث آسیب به آنها و پوسیدگی دندان می‌شود.

حتی قند طبیعی موجود در شیر مادر و شیرخشک هم می‌تواند باعث پوسیدگی دندان شود. درست است که دندان‌های شیری در حدود شش‌سالگی می‌افتند، اما سلامت دهان و دندان در بزرگسالی، از همان دوران نوباوگی آغاز می‌شود. تحقیقات نشان داده است که شکل‌گیری عادت‌های بهداشتی در دوران کودکی خطر پوسیدگی دندان در بزرگسالی را کاهش می‌دهد.

 

چرا باید از دندان‌های کودک نوباوه مراقبت کرد؟

در زمینه بهداشت دهان و دندان کودکان گام‌های مؤثری برداشته شده است اما پوسیدگی دندان هنوز هم یکی از رایج‌ترین مشکلات جسمی در کودکان است. برخی آمارها نشان می‌دهند که ۲۳ درصد کودکان تا قبل از پنج‌سالگی دچار پوسیدگی دندان می‌شوند. حال به نکات زیر توجه کنید:

وقتی دندان کودک دچار پوسیدگی شود، ممکن است لازم باشد دندانپزشک آن را بکشد. کشیدن دندان می‌تواند برای کودکان خردسال ترسناک باشد و درد زیادی را هم به آنها تحمیل کند (و مسلماً برای خانواده هم هزینه‌بر است). 

از دست دادن دندان شیری باعث می‌شود جای آن در دهان کودک خالی بماند و درنتیجه دندان‌های کناری تا حدی جابه‌جا شوند. این اتفاق ممکن است باعث شود دندان‌های دائمی با نظم و فاصله و اندازه مناسب درنیایند و فرزندتان به ارتودنسی نیاز پیدا کند.

کودکان (مثل بزرگسالان) برای آن که بتوانند کلمات و حروف را درست ادا کنند و همچنین برای این که غذا را به‌خوبی بجوند، به دندان‌های سالم نیاز دارند. خوب جویدن غذا قدم اول در هضم درست و بی‌دردسر غذاست. دندان سالم در ضمن به زیباتر شدن لبخند کودک شما هم کمک می‌کند. لبخند زیبا و داشتن دندان‌های ردیف و براق می‌تواند باعث افزایش اعتمادبه‌نفس شود. اعتمادبه‌نفس عامل مهمی در دوست‌یابی، ارتباطات و تعاملات مناسب در مدرسه، و لذت‌بردن از زندگی است.

 

چند عادت روزمره خوب برای حفظ سلامت دندان‌های کودک نوباوه

متخصصان برای پیشگیری از پوسیدگی دندان در کودکان خردسال، کارهای زیر را توصیه کرده می‌کنند:

• موقع خواب به کودک شیشه‌شیر ندهید. خواباندن بچه با شیشه‌شیر باعث می‌شود که قند موجود در شیرخشک یا شیرمادر روی دندان کودک باقی بماند و احتمال پوسیدگی دندان را در او افزایش دهد. دندانپزشک‌ها به آن پوسیدگی ناشی از شیشه‌شیر می‌گویند.
• حواستان به بهداشت پستانک، قاشق و فنجان کودک باشد. باکتری‌هایی که پوسیدگی دندان ایجاد می‌کنند، می‌توانند از دهان افراد به یکدیگر منتقل شوند. بنابراین حواستان باشد که پستانک فرزندتان یا قاشق او وارد دهان فرد دیگری (حتی خودتان!) نشده باشد.
• بعد از غذا دهان کودک را تمیز کنید. حتی قبل از این که کودک اولین دندان را هم دربیاورد، خوب است به عنوان یک برنامه ثابت بعد از هر بار شیردادن به او دهانش را تمیز کنید. برای این کار، یک دستمال یا باند تمیز مرطوب را خیلی آرام روی لثه‌هایش بکشید. وقتی کودک دندان در آورد، به جای دستمال از یک مسواک نرم و مقدار خیلی کمی خمیردندان حاوی فلوراید استفاده کنید (به اندازه یک دانه برنج). وقتی سن فرزندتان به یکسالگی رسید، او را عادت دهید که دو بار در روز و هر بار به مدت دو دقیقه دندان‌هایش را مسواک بزند. خوب است یک برنامه ثابت پیش از خواب برای کودک ایجاد کنید که شامل مسواک‌زدن هم باشد، مثلاً بعد از آخرین غذا دندانش را مسواک بزنید، برایش قصه بخوانید و بعد او را در جای خوابش قرار دهید. می‌توانید یک اسم هم برای این برنامه بگذارید، مثلاً: «مسواک، کتاب، خواب.»

مطالعات نشان می‌دهد که تغذیه کودک تا یکسالگی با شیر مادر، می‌تواند خطر پوسیدگی دندان را تا پنجاه درصد کاهش دهد. البته شاید این تأثیر مثبت به خود دندان مربوط نباشد، بلکه به تأثیر شیر مادر بر سیستم ایمنی بدن مربوط شود. شیر مادر باعث می‌شود میزان باکتری‌های خوب و بد در بدن کودک در حد سالم باقی بماند. به اصطلاح تخصصی، شیر مادر میکروبیوم بدن را در حالت متعادل نگه می‌دارد. اما چه به کودک شیر مادر بدهید و چه شیرخشک، لازم است بعد از شیر لثه کودک (و دندان‌هایی که نیش زده است) را با یک دستمال مرطوب تمیز کنید.

 

• از حدود یک‌سالگی کودک را به فنجان عادت دهید. یکی از راه‌های پیشگیری از پوسیدگی دندان این است که کودک یاد بگیرد مایعات را به جای شیشه‌شیر از فنجان یا لیوان بخورد. در قدم اول می‌توانید برایش یک فنجان دردار تهیه کنید. در زمان وعده‌های غذایی، می‌توانید در فنجان کودک شیر، شیر مادر یا شیرخشک بریزید. اما در بقیه زمان‌ها به او آب بدهید.
• از فنجان یا شیشه‌شیر به عنوان ابزار آرام‌کردن کودک استفاده نکنید. وقتی کودک بی‌قرار می‌شود و بی‌تابی می‌کند، شاید وسوسه شوید که کمی شیر به او بدهید تا او را آرام کنید. اما این کار باعث می‌شود لثه و دندان او مدت زیادی آغشته به قند باقی بماند. برای آرام‌کردن کودک از یک پستانک معمولی استفاده کنید. در ضمن پستانک را هیچ وقت به عسل یا سایر مواد شیرین آغشته نکنید.
• به کودک نوشیدنی‌های حاوی شکر افزوده ندهید. آبمیوه، نوشابه و سایر نوشیدنی‌های شیرین برای دندان‌های کودک خوب نیست. آکادمی پزشکان اطفال آمریکا حتی آبمیوه را هم برای کودکان زیر یکسال ممنوع کرده است. بعد از یک‌سالگی هم میزان آبمیوه باید به ۱۲۰ گرم در روز محدود باشد و به میزان نصف-نصف با آب رقیق شود.
• مصرف میوه‌ها و تنقلات نوچ و چسبناک را محدود کنید. بعضی مواد غذایی به دندان می‌چسبند و باعث می‌شوند باکتری‌های ایجادکننده پوسیدگی، غذای بیشتری در اختیار داشته باشند. بعضی از این مواد غذایی عبارت است از کشمش، میوه‌های خشک، آبنبات‌های ژله‌ای و کشی، تافی، اسنک‌های میوه‌ای با روکش عسل یا شیره. سعی کنید فرزندتان کمتر از این موادغذایی مصرف کند یا هر وقت آنها را مصرف کرد داخل دهانش را با آب خالی بشوید.
• فرهنگ نوشیدن آب را در خانواده خود تقویت کنید. بهترین نوشیدنی برای کودکان همان آب معمولی است. نوشیدن آب باعث تمیزشدن دندان می‌شود و به بهبود ترشح بزاق هم کمک می‌کند. یکی از وظایف بزاق کمک به پاک‌کردن دهان از باکتری‌های نامطلوب است. به مقاله اهمیت نوشیدن آب و مایعات برای کودکان مراجعه کنید.
• مطالبی درباره فلوراید یاد بگیرید. چندین دهه پژوهش درباره فلوراید نشان می‌دهد که فلوراید در مبارزه با پوسیدگی دندان‌ها نقش حیاتی را دارد. معمولاً فلوراید موجود در خمیردندان برای تأمین فلوراید موردنیاز کودکان کافی است. البته پزشک یا دندانپزشک فرزندتان ممکن است توصیه کند که برای دندان‌های او روکش فلوراید انجام شود. روکش فلوراید هم تصمیم مفیدی است که می‌تواند تا چند سال انجام شود و نیاز به دو تا چهار بار تکرار در سال دارد.

چه زمانی باید فرزندم را پیش دندانپزشک ببرم؟

وقتی کودک اولین دندان را درآورد، خوب است اولین مراجعه‌اش را به دندانپزشک هم داشته باشد. دندانپزشک کودک می‌تواند نکات مفیدی به شما یاد دهد تا شما بتوانید عادت‌های سالمی در خانواده‌تان ایجاد کنید.

پیشگیری از پوسیدگی دندان را به عادت و اولویت خانواده‌تان تبدیل کنید

کودکان خیلی چیزها را از بزرگسالان خود یاد می‌گیرند. به همین دلیل است که والدین کودک باید سعی کنند با مراقبت صحیح از دندان‌هایشان الگوی مناسبی برای کودک باشند. یک دندانپزشک به طنز گفته است: «دندان خراب ارثی نیست، اما مراقبت‌نکردن از دندان ارثی است!»

اشکالی ندارد فرزندتان شما را موقع مسواک‌زدن یا استفاده از نخ دندان ببیند. با این کار الگوی مناسبی برایش ایجاد می‌کنید. برایش توضیح دهید که ما این کار را روزی دوبار انجام می‌دهیم – فرقی نمی‌کند در خانه باشیم یا نباشیم. یک تقویم خانوادگی داشته باشید و نوبت دندانپزشک را روی آن علامت بزنید. این کار کمک می‌کند کودک متوجه شود که مراجعه منظم به دندانپزشک مهم است. بعضی کودکان که دندان‌های ضعیف‌تری دارند، بهتر است حتی زودتر از شش ماه یکبار پیش دندانپزشک برده شوند تا اگر مشکلی هست برطرف شود و از پوسیدگی‌های بعدی پیشگیری شود.

می‌توانید برای آن که علاقه کودک به مسواک‌زدن بیشتر شود مسواک را با فعالیت لذت‌بخش دیگری همراه کنید. مثلاً برای کودکان نوپا و خردسال شاید مسواک همراه با موسیقی را دوست داشته باشند. یا می‌توانید برایشان یک تقویم مراقبت از دندان درست کنید که کارهای را که انجام می‌دهند روی آن علامت بزنند. 

 

جمع‌بندی:

دندان‌های سالم در کودکی زمینه‌ساز داشتن دندان‌های سالم در بزرگسالی است. دندان‌های ردیف و سالم به ما کمک می‌کند حروف و کلمات را درست ادا کنیم و واضح حرف بزنیم، با اعتمادبه‌نفس لبخند بزنیم، و غذا را خوب و کامل بجویم – که در سلامت کلی ما نقش مهمی دارد.

این که برای فرزندمان الگوی مناسبی باشیم کمک می‌کند او حالا و در آینده دندان‌های سالم‌تری داشته باشد.

علاوه بر دندانپزشک، پزشک فرزندتان هم در کمک به حفظ بهداشت دهان و دندان او نقش مهمی دارد.

 

منبع: healthychildren.org