کنار گذاشتن شیشه‌شیر کودک و استفاده از فنجان

احتمالاً شنیده باشید که در شش‌ماهگی یا نه‌ماهگی باید سعی کرد کودک شیشه‌شیر را کنار بگذارد. و شاید شما هم مثل خیلی از والدین نگران هستید که نکند این مرحله از رشد فرزندتان خوب پیش نرود.

در نظر بگیرید که می‌خواهید به کودک چندماهه‌تان با لیوانی که برایش تهیه کرده‌اید آب بدهید و می‌گویید که «بیا از این فنجون خوشگل آب بخور»؛ اما او لب ورمی‌چیند، جیغ و داد راه می‌اندازد یا اشک از پهنای صورتش جاری می‌شود. اگر این طور شد، که به احتمال خیلی زیاد می‌شود، قبل از هر چیز یک نفس عمیق بکشید. این انسان‌های کوچک هم، درست مثل ما انسان‌های بزرگ، خیلی دوست ندارند عادت‌هایشان را تغییر دهند–آن هم عادتی مثل مکیدن شیشه‌شیر گرم، که خیلی هم آرامش‌بخش است.

این مرحله از رشد فرزندتان هم، مثل همه مرحله‌های دیگر، زمان می‌برد و به صبر و حوصله شما نیاز دارد. اما اصولاً چرا کودک نباید تا هر وقت دلش خواست از شیشه‌شیر استفاده کند؟ 

 

چرا تأخیر در گرفتن شیشه‌ شیر از کودک برای سلامتی او مضر است؟

پزشکان اطفال و دندانپزشک‌ها خیلی تأکید می‌کنند که باید استفاده از لیوان و فنجان را به کودک یاد داد و شیرخوردن یا آب خوردن از شیشه‌شیر را کم کرد. بهترین حالت این است که این کار را از حدود شش‌ماهگی کودک شروع کنید و سعی کنید از فنجان به او شیر بدهید. بعد از مدتی تعداد دفعاتی را که به او با شیشه شیر می‌دهید کم کنید. در حدود دوازده تا هیجده‌ماهگی، کودک باید شیشه‌شیر را کاملاً کنار گذاشته باشد.

استفاده از شیشه‌شیر بعد از این سن معایب زیر را دارد:

• اشتهای کودک به غذا کم می‌شود. کودکی که در طول روز شیشه‌شیر دستش است و از آن شیر می‌خورد، معمولاً موقع غذاخوردن اشتهای کافی ندارد. نداشتن اشتهای غذا می‌تواند منجر به کمبود موادمغذی مانند فیبر و سایر مواد مفید شود. اگر باید برای غذاخوردن به کودک التماس کنید، ممکن است یکی از دلایلش شیشه‌شیر باشد.
• کودک اضافه‌وزن پیدا می‌کند. شیشه‌شیر می‌تواند باعث اضافه خوردن و همچنین خوردن در مواقعی غیر از زمان وعده غذایی شود. این کار زمینه چاقی کودک را فراهم می‌کند. البته خیلی‌ها قربان‌صدقه کودکان نوپای تپل مپلی می‌روند، اما علم نشان داده است که چاقی در کودکی می‌تواند زمینه‌ساز اضافه‌وزن و بیماری در بزرگسالی باشد.
• دندان‌های کودک در معرض پوسیدگی قرار می‌گیرد. پوسیدگی دندان در دوران خردسالی، که به آن «پوسیدگی ناشی از شیشه‌شیر» هم می‌گویند، به این دلیل اتفاق می‌افتد که دندان‌های کودک دائماً آغشته به شیر، شیرخشک، آبمیوه و سایر نوشیدنی‌هاست. استفاده از شیشه‌شیر بعد از یک‌سالگی می‌تواند مشکلات دیگری مانند نامنظم‌شدن دندان‌ها و تأخیر در گفتار ایجاد کند – چون استفاده از شیشه‌شیر باعث می‌شود ماهیچه‌های دهان ضعیف بمانند و قدرت لازم را برای تکلم پیدا نکنند.
• وابستگی کودک به شیشه‌شیر بیشتر می‌شود. با گذشت زمان وابستگی کودکان نوپا به شیشه‌شیرشان حتی بیشتر از قبل می‌شود، و در این صورت اگر بخواهید شیشه‌شیر را از او بگیرید واقعاً با جنگ و جنجال مواجه خواهید شد. بنابراین چه بهتر که زودتر شروع کنید و کار را به تعویق نیندازید.

 

 عادت‌دادن کودک به نوشیدن از فنجان

آکادمی پزشکان اطفال آمریکا توصیه می‌کند که زمانی که غذای جامد را برای کودک شروع کردید، یعنی حدود شش‌ماهگی، سعی کنید او را به نوشیدن از فنجان هم عادت دهید. برای شروع می‌توانید از فنجان‌های آموزشی مخصوص کودک که در دارند یا از فنجان همراه با نی استفاده کنید. بعضی کودکان هم از همان اول ترجیح می‌دهند از لیوان بدون در و بدون نی استفاده کنند. چه بهتر!

فنجان دردار فقط برای آموزش است. وقتی کودک به دوسالگی می‌رسد باید یاد گرفته باشد از فنجان یا لیوان بدون در شیر یا آب بخورد (البته اگر فرزند شما بیماری یا شرایط جسمی خاصی دارد یا انگشت‌ها و دستش در مقایسه با سایر کودکان ضعیف است، باید با مشورت دکترش برنامه متناسب با خودش را داشته باشد). تا زمانی که کودک هنوز از فنجان دردار استفاده می‌کند در فنجان فقط آب خالی بریزید و به آن آبمیوه یا شکر اضافه نکنید.

گرفتن شیشه‌شیر را مرحله به مرحله انجام دهید. برای آن که کودک را از شیشه‌شیر بگیرید، در قدم اول به او بگویید که شیشه‌شیر فقط برای وقتی است که غذا می‌خوریم. به‌تدریج سعی کنید در وقت‌های دیگر، به خصوص موقع خواباندن او، به او شیشه‌شیر ندهید. شاید لازم باشد برای آن که احساس امنیت و آرامش لازم را خصوصاً هنگام خواب برایش فراهم کنید بیشتر از قبل پیشش بمانید، او را بغل کنید و ببوسید، و برایش قصه بگویید. با صبوری شما او کم‌کم یاد می‌گیرد که بدون شیشه‌شیر هم می‌تواند آرامش پیدا کند. یک راه دیگر هم این است که برعکس عمل کنید. یعنی شیشه‌شیر را فقط در زمان‌هایی غیر از وعده غذایی به کودک بدهید – و البته فقط آب ساده در آن بریزید. و بعد کم‌کم فنجان آب را جایگزین شیشه کنید.

از شش‌ماهگی سعی کنید کودک را به استفاده از فنجان عادت دهید. برای کودک یک فنجان تهیه کنید و موقع غذا آن را همراه با ظرف غذایش سر سفره بیاورید. سعی کنید به کمک شما از فنجان بخورد. اوایل در فنجان شیر خشک یا شیر مادر (هر کدام که فرزندتان استفاده می‌کند) بریزید. ریختن آب در فنجان ممکن است برایش عجیب و بیگانه باشد و آن را نپذیرد. بعد از مدتی که کودک به فنجانش عادت کرد، می‌توانید موقع غذا در فنجان به جای شیر آب بریزید.

پیشرفت‌هایش را ببینید و تشویقش کنید. حواستان به پیشرفت کودک در نوشیدن از فنجان باشد و او را تشویق کنید. منظور از تشویق فقط آفرین و قربان‌صدقه نیست. می‌توانید دوتایی با هم یا با بقیه اعضای خانواده یک شعر شاد بخوانید و دست بزنید. هر چه باشد، یادگرفتن استفاده از فنجان اتفاق خیلی بزرگی است!

اگر کودک فنجان را قبول نمی‌کند، شاید دلیلش ساده‌تر از چیزی باشد که فکر می‌کنید. گاهی وقتی شرایط را بررسی می‌کنید می‌بینید که جواب خیلی ساده است. مثلاً ممکن است همیشه سعی می‌کنید موقع غذاخوردن استفاده از فنجان را به او یاد دهید اما او تشنه نیست یا غذا را ترجیح می‌دهد. می‌توانید یک لیوان آب هم برای خودتان بیاورید و قبل از این که به او آب بدهید اول خودتان بخورید. یا می‌توانید کلاً استفاده از فنجان را به زمانی غیر از وعده غذایی موکول کنید. شاید هم کمی توجه بیشتر و محبت بیشتر از طرف شما گره کار را باز کند. آن را دریغ نکنید. مثال: «از فنجونت یه قلپ خوردی؟ آفرین! ببین داری بزرگ میشی و می‌تونی از فنجون مخصوصت آب بخوری!»

اعضای خانواده و مراقبان کودک را در جریان بگذارید. به دیگران اطلاع دهید که قصد دارید کودک را از شیشه بگیرید. افراد دیگری که از کودک مراقبت می‌کنند هم لازم است با شما هماهنگ باشند تا کودک بتواند مهارت جدید را با موفقیت و بی‌دردسر یاد بگیرد.

چند چالش و راهکار آنها برای استفاده کودک از فنجان

گرفتن کودک از شیشه‌شیر ممکن است کار راحتی نباشد، بنابراین خوب است مهم‌ترین چالش‌هایی را که با آن مواجه شد و چند راهکار مفید را بشناسید تا به موقع از آنها استفاده کنید.

• فنجان دائماً دست کودک نباشد. کودکی که از صبح تا شب فنجانش دستش است و به آن وابسته شده است، احتمالاً بیش از حد نیازش هم از آن استفاده می‌کند و پوشکش دائماً خیس است. بنابراین نگذارید فنجان دائم دست کودک بماند. اگر کودک اظهار تشنگی کرد حتماً در فنجانش به او آب بدهید اما بعد آن را بگیرید و کنار بگذارید. به او بگویید که فنجان تا موقع ناهار (یا شام) همانجا می‌ماند.
• به کودک کمک کنید بدون شیشه‌شیر آرام شود و بخوابد. ممکن است زمانی که کودک را از شیشه می‌گیرید چند شب اول سخت خوابش ببرد. اما اگر تسلیم این مشکل کوچک شوید و به او شیشه بدهید، بعداً باید مشکل بزرگتری را حل کنید. برای کودک یک برنامه خواب جدید ایجاد کنید. مثلاً کنارش دراز بکشید، برایش قصه بگویید یا با هم به یک قصه یا موسیقی ملایم گوش دهید، تا کودک کم‌کم آرام شود و بخوابد. پستانک هم می‌تواند به آرام‌شدن کودک کمک کند.
• به کودک فقط نوشیدنی‌های مفید و سالم بدهید. آب ساده بهترین نوشیدنی برای فرزند شماست. 
• شیر و آبمیوه حاوی قند هستند. قند اضافه به معنای کالری اضافه است. ضمناً، باقی ماندن قند روی دندان آن را مستعد پوسیدگی می‌کند. بنابراین سعی کنید مقدار شیر و آبمیوه را محدودتر از آب کنید. مثلاً فنجان کودک را پر نکنید. به کودک نوشیدنی‌هایی که شکر افزوده دارند، به خصوص نوشابه‌های گازدار ندهید. این نوشیدنی‌ها علاوه بر سایر مضراتشان به مینای دندان هم آسیب می‌رسانند.
• به فکر مرحله بعدی باشید. همان طور که کودک به استفاده از فنجان مسلط‌تر می‌شود و البته سنش هم بیشتر می‌شود، برایش یک فنجان در جای مشخصی از آشپزخانه بگذارید تا بتواند برای خودش از شیر آب بریزد و بخورد. حتی می‌توانید برای این که کارش راحت‌تر شود یک کلمن آب در آشپزخانه یا جای دیگری قرار دهید. به کودک کمک کنید بازکردن شیر سینک آشپزخانه یا کلمن را یاد بگیرد. این هم یکی دیگر از یادگیری‌ها و موفقیت‌های مهم است.

 

انتخاب فنجان مناسب برای کودک

فنجان‌های کودک تنوع زیادی دارند و شاید گیج شوید که کدام را باید تهیه کنید. بعضی از فنجان‌های آموزشی حتی یک شیر تنظیم هم دارند که مایع از آن شُره نکند. اما این مدل فنجان‌ها درواقع همان شیشه‌شیر هستند که فقط ظاهرشان عوض شده است اما روش استفاده از آنها مثل شیشه‌شیر است. پس هر چه که در بازار هست لزوماً برای رشد و یادگیری طراحی نشده است.

اما اگر ترجیح می‌دهید در مرحله اول یک فنجان دردار تهیه کنید (و نه یک فنجان عادی)، نوعی را تهیه کنید که شیر تنظیم نداشته باشد. درب فنجان می‌تواند پیچی باشد یا با واشر محکم شود. فرقی نمی‌کند. می‌توانید فنجانی که دو دسته دارد تهیه کنید تا کودک چندماهه‌تان راحت‌تر بتواند آن را کنترل کند. بعضی از فنجان‌ها طوری طراحی شده‌اند که زیر آنها سنگین‌تر از بدنه باشد و احتمال ریختن مایع کمتر شود. این هم گزینه خوبی است. اما به هر حال یادتان باشد که فنجان‌های در دار موقتی هستند و قرار نیست کودک مدت زیادی از آنها استفاده کند، چون درواقع هدف این است که کودک بتواند استفاده از فنجان یا لیوان عادی را یاد بگیرد. این یادگیری، برای خیلی از کودکان بدون فنجان آموزشی هم به‌راحتی اتفاق می‌افتد.

 

با کودکی که شیر مادر می‌خورد چگونه برخورد کنیم؟

بعضی از مادرها به دلایل مختلف شیر خود را می‌دوشند و آن را در شیشه‌شیر به کودک می‌دهند. در این صورت گرفتن شیشه‌شیر از کودک و یاددادن استفاده از فنجان دقیقاً مثل مراحل بالاست و فرقی نمی‌کند.

اما اگر کودک اصلاً از شیشه‌شیر استفاده نکرده است، در این صورت باز هم بسیاری از مراحل آن شبیه به مراحل بالاست. برای آن که کودک نوشیدن از فنجان را یاد بگیرد، از حدود شش‌ماهگی شیر دوشیده را در فنجان به او بدهید. طی یک فرایند آرام و تدریجی، شیردادن از سینه را هم کم و نهایتاً قطع کنید.

البته معنای قطع‌کردن این نیست که دیگر به کودک شیر مادر ندهید. بلکه معنایش این است که شیردادن از سینه را قطع کنید. می‌توانید تا هر سنی که کودک و شما مایل هستید شیر خود را بدوشید و در فنجان به او بدهید. ضمناً، اگر قبلاً برای این که کودک را آرام کنید یا بخوابانید او را بغل می‌کردید و شیر می‌دادید، با قطع شیردادن از سینه باز هم او را به همان صورت بغل کنید و آرام کنید یا بخوابانید. 

 

چند نکته مهم درباره استفاده کودک از فنجان

از حدود شش‌ماهگی شروع به استفاده از فنجان برای کودک کنید، و از دوازده تا هیجده‌ماهگی شیردادن را (چه از سینه مادر و چه از شیشه‌شیر) کم و قطع کنید. هر چه زودتر استفاده از فنجان را شروع کنید کارتان راحت‌تر است.

اگر کودک در برابر فنجان مقاومت کرد معنایش این نیست که شما دارید کار اشتباهی انجام می‌دهید. صبر و آرامش خود را حفظ کنید و به او اجازه دهید این مهارت مهم را تمرین کند و یاد بگیرد.

اگر مقاومت کودک آن قدر شدید است که به جنجال و کشمکش منجر می‌شود، با پزشک مشورت کنید تا به راه‌حلی برسید. همچنین اگر فرزند شما دارای بیماری یا شرایط جسمی خاصی است که می‌تواند مانع از استفاده از فنجان شود با پزشک مشورت کنید.

 

منبع: healthychildren.org