چطور به فرزندمان کمک کنیم تا بر اضطراب امتحان غلبه کند؟
گاهی اوقات اسم «امتحان» هم بعضی از بچه‌ها را می‌ترساند یا آن‌ها را مضطرب و نگران می‌کند. میزان کمی از این ترس و نگرانی به فرزندتان کمک می‌کند تا در گذراندن امتحان بهترین عملکرد را داشته باشد، اما اگر میزان اضطراب و نگرانی او آن‌قدر زیاد شود که در عملکردش اختلالی ایجاد کند، می‌توانیم بگوییم به «اضطراب امتحان» دچار شده است.
استرس در زمان امتحان نه‌تنها بر سلامت روان کودکان تأثیر می‌گذارد، سلامت جسمی آن‌ها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
چگونه می‌توانیم به فرزندمان کمک کنیم اضطرابش را کنترل کند؟
در این نوشتار، به اضطراب امتحان و نشانه‌های آن، دلایل بروز و راهکارهای غلبه بر آن می‌پردازیم.
«اضطراب امتحان» چیست؟
اضطراب امتحان حالتی روان‌شناختی است که فرد را در امتحان، به پریشانی و اضطراب دچار می‌کند و باعث می‌شود عملکردش دچار آسیب شود. در این مواقع ممکن است دانش‌آموز احساس کند چیزی را که خوانده است به خاطر نمی‌آورد؛ با اینکه زمانی طولانی را صرف مطالعه کرده است. به‌یادنیاوردن مطالب او را بیشتر مضطرب می‌کند و تمرکز بر پاسخ‌گویی به پرسش‌های آزمون برایش بسیار سخت‌تر می‌شود.
نشانه‌های اضطراب امتحان در کودکان
تشخیص نشانه‌های اضطراب امتحان ممکن است دشوار باشد؛ به‌خصوص در کودکان کوچک‌تر که احساسات خود را تشخیص نمی‌دهند یا نمی‌توانند آن‌ها را به‌درستی بیان کنند.
نشانه‌هایی که باید به آن‌ها توجه کنیم عبارت‌اند از:
- تغییرات خلقی مانند گریه، عصبانیت یا گوشه‌گیری؛
- امتناع از رفتن به مدرسه؛
- شکایت از درد معده، سردرد یا سایر علائم جسمی؛
- صرف وقت بیش از اندازه برای انجام تکالیف درسی و مرور چندباره‌ی تکالیف؛
- بی‌میلی به صحبت درباره‌ی مدرسه یا امتحانات؛
- تغییر در عادتهای خواب یا خوراک؛
- عزت‌نفس کم و نشانه‌های آن؛ خطاب‌کردن خودشان با عناوینی مثل «احمق» یا «به‌درد‌نخور».
در نهایت، پدرومادرها فرزندانشان را بهتر از هر کسی می‌شناسند، بنابراین اگر متوجه تغییراتی در رفتار فرزندتان شده‌اید، مهم است که تلاش کنید با آن‌ها درباره‌ی احساسشان صحبت کنید.
علت اضطراب امتحان
چندین عامل دست به دست هم میدهند و سبب ایجاد اضطراب امتحان در بسیاری از دانش‌آموزان می‌شوند. «عادتهای نادرست مطالعه»، «عملکرد ضعیف در امتحانات قبلی»، و «ابتلا به مشکل زمینه‌ای اضطرابی» برخی از عوامل سبب‌ساز اضطراب امتحان به شمار می‌‌آیند.
در ادامه، دلایل اضطراب امتحان را بیشتر توضیح داده‌ایم :
ترس از شکست: برخی از دانش‌آموزان به‌شدت از نتیجه‌ی کارهایشان می‌ترسند و این باعث می‌شود از مطالعه دست بکشند. آن‌ها توانایی‌های خودشان را باور ندارند و نگران قضاوت دیگران هستند. به همین دلیل ترجیح میدهند خواندن درس را کنار بگذارند یا آن را به روز آخر موکول کنند. در نتیجه، نمی‌توانند در امتحانات عملکرد خوبی داشته باشند و به ترس و اضطراب شدید دچار می‌شوند.
مطالعه به روش‌های نامناسب: برخی دانش‌آموزان از زمانی که معلم درس می‌دهد، کتاب را گوشه‌ای می‌گذارند و وقتی به تاریخ برگزاری امتحان نزدیک می‌شوند، تازه یاد آن می‌افتند و شروع به مطالعه می‌کنند. در این صورت، احتمالاً گفته‌های معلم را فراموش کرده‌اند و در درک آن به مشکل برمی‌خورند. در نتیجه، یادگیری در مدت زمان اندک بسیار دشوار می‌شود.
عملکرد ضعیف در امتحانات قبلی: اگر دانش‌آموز به دلیل مطالعه‌ی ناکافی و یا اضطراب شدیدی که مانع از به‌خاطر‌آوردن پاسخ سؤالات می‌شود در امتحانات قبلی‌اش عملکرد ضعیفی نشان داده باشد، احتمالش بیشتر است که در امتحانات بعدی هم به اضطراب و نگرش منفی دچار شود.
راهکارهای غلبه بر اضطراب امتحان در کودکان
روش‌هایی وجود دارد که با به کارگیری آن‌ها می‌توانید به فرزندتان کمک کنید با احساساتش کنار بیاید و بر اضطراب امتحان غلبه کند.
۱. با معلم فرزندتان صحبت کنید
بررسی کنید که فرزندتان چه مقدار از تکالیف مدرسه را باید در خانه انجام دهد، سپس به او کمک کنید جدول زمان‌بندی تنظیم کند تا بداند برای عملکرد بهتر، چه موضوعی و چه زمانی را در جدول لحاظ کند.
اگر حجم درس‌ها و تکالیف را بیش از اندازه می‌داند یا بیش از حدِ معمول برای خواندن درس و انجام تکالیف وقت می‌گذارد، با معلمش گفت‌و‌گو کنید و بپرسید که از این موضوع اطلاع دارد یا نه.
۲. محیط آموزشی مناسب فراهم کنید
برخی از کودکان برای مطالعه به سکوت و حذف عوامل حواس‌پرتی نیاز دارند، در‌حالی‌که برخی دیگر با شنیدن موسیقی آرام و بی‌کلام بهتر کار می‌کنند. مطالعه‌ی فرزندتان با روشی که خودش آن را مناسب می‌داند، یادگیری او را به تجربه‌ای سازنده‌تر و کم استرس‌تر تبدیل می‌کند.
۳. یادگیری را برای فرزندتان سرگرم‌کننده کنید
راه‌های گوناگون و متنوعی وجود دارد که می‌توانید ریاضیات و سوادآموزی را با فرزندتان تمرین کنید؛ بدون اینکه او احساس سختی کند. کارت‌بازی و جورچین‌‌های کلمات و اعداد به تثبیت مهارت‌هایی کمک می‌کنند که فرزندتان برای موفقیت در امتحانات به آن‌ها نیاز دارد.
۴. به فرزندتان بیاموزید که افکار مثبت را جایگزین افکار منفی کند
اگر فرزندتان می‌گوید «من نمی‌توانم این کار را انجام دهم، خیلی سخت است.»، به او بیاموزید که افکار دیگری را در ذهن خود جایگزین کند و به خودش بگوید: «من می‌خواهم روی این موضوع تمرکز کنم تا زمانی که آن را بهتر درک کنم.».
۵. احساس اضطراب را برای فرزندتان توضیح دهید
اگر فرزندتان تأثیر جسمی و روانی اضطراب و استرس را درک کند، احتمال بیشتری هست که احساسش را شناسایی و با آن مقابله کند. می‌توانید نکاتی را نیز به او آموزش دهید تا در مواقعی که اضطراب دارد، برای افزایش تمرکز از آن کمک بگیرد.
۶. عادتهای سالم را تقویت کنید
ورزش به فرزندتان کمک می‌کند تا ساعت‌هایی از تکالیف مدرسه فاصله بگیرد. علاوه بر این، فعالیت جسمانی در کاهش هورمون‌های استرس‌زا نقش به‌سزایی دارد.
برای فرزندتان رژیم غذایی سالمی را نیز در نظر بگیرید. برای افزایش تمرکز و تقویت عملکرد ذهن، خوراکی‌هایی را که مقادیر زیادی قند یا کربوهیدرات دارند به کمترین میزان برسانید. در عوض سعی کنید غذاهای غنی از پروتئین، چربی سالم، آنتی‌اکسیدان و امگا 3 را در برنامه‌ی غذایی خانواده بگنجانید. ماهی، آجیل و دانه‌های روغنی منبع خوبی از آنتی‌اکسیدان و ویتامین هستند که عملکرد مغز را تقویت می‌کنند.
۷. تکنیک‌های مطالعه را با فرزندتان اجرا کنید
مهارت‌های مهمی مانند خواندن و فهم درست سؤال‌های امتحانی و در‌نظر‌گرفتن زمانی برای مرور پاسخ‌ها در امتحان را به فرزندتان آموزش دهید. این نکات به او کمک می‌کند تا در زمان امتحان، اعتمادبه‌نفس بیشتری داشته باشد.
۸. مطمئن شوید که فرزندتان برای روز امتحان آماده است
برنامه‌ی خانواده را طوری تنظیم کنید که فرزندتان خواب شبانه‌ی خوب و صبحانه‌ی مناسبی داشته باشد. به او یادآوری کنید تا همه‌ی وسایلی را که برای امتحان نیاز دارد، مرتب و آماده کند؛ وسایلی مانند خودکار، مداد، پاک‌کن، خط‌کش، یک بطری آب و دستمال کاغذی.
۹. نقاط قوت فرزندتان را به او یادآوری کنید
درباره‌ی نقاط قوت و مهارت‌های فرزندتان با او صحبت کنید و از او بخواهید خود را با دیگران مقایسه نکند. مهم‌تر از همه، به او اطمینان دهید که نتیجه‌ی امتحان هر چه باشد، شما همچنان او را به همان اندازه‌ی قبل دوست خواهید داشت و او در هر شرایطی برای شما عزیز و مهم است.
کلام آخر
اضطراب امتحان یکی از مشکلات شایع دانش‌آموزان است که پدرومادرها می‌توانند برای مقابله با آن گام‌های پیشگیرانه‌ای بردارند؛ راهکارهایی مانند صحبت با معلم، ایجاد محیط مناسب برای مطالعه، تبدیل یادگیری به سرگرمی و توجه به برنامه‌ی تغذیه‌ی کودکان به آن‌ها کمک می‌کند تا با امتحان‌ها راحت‌تر مواجه شوند و خود را برای رویارویی با مسائل بعدی در آینده آماده کنند.
