آیا استفراغ یا بالا آوردن در کودکان طبیعی است؟

بله. بیشتر نوزادان و کودکان هر از گاهی مقداری از غذایی را که خورده‌اند برمی‌گردانند، و معمولاً جای نگرانی ندارد. برگرداندن شیر یا غذا می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از خوب کار نکردن دستگاه گوارش گرفته تا گریه یا سرفه طولانی. فرزندتان در دو سه سال اول زندگی‌اش ممکن است بارها و بارها بالا بیاورد.

با ما همراه باشید تا بیشتر درباره‌ی موضوع بالا آوردن یا استفراغ کودک اطلاعات کسب کنید.

 

چرا کودک بالا می‌آورد؟

استفراغ نوزاد می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. رایج‌ترین دلایل بالاآوردن را در ادامه بخوانید:

رفلاکس نوزاد

اگر نوزاد بعد از خوردن شیر آن را بالا می‌آورد، ممکن است دلیلش رفلاکس نوزادی باشد (که به آن برگرداندن شیر هم گفته می‌شود).

رفلاکس نوزادی به این دلیل اتفاق می‌افتد که طول مری در نوزادان کوتاه و اندازه معده آنها کوچک است؛ بنابراین وقتی نوزاد شیر می‌خورد ممکن است مقداری از آن به بالا نشت کند و از دهان یا بینی او خارج شود. این اتفاق تقریباً در نیمی از نوزادان رخ می‌دهد و معمولاً هیچ جای نگرانی نیست. با رشد دستگاه گوارش، که در حدود هیجده‌ماهگی کامل می‌شود، این وضعیت هم معمولاً خودبه‌خود رفع خواهد شد.

البته رفلاکس با استفراغ فرق دارد اما تشخیص آنها از هم گاهی اوقات مشکل است. به عنوان یک نکته کلی، اگر فرزندتان بعد از شیرخوردن فقط مقدار کمی از آن را برگرداند معمولاً طبیعی است و جای نگرانی ندارد. اما اگر شدت و مقدار بالاآوردن بیشتر بود، احتمالاً مشکلی غیر از رفلاکس وجود دارد و بهتر است کودک را سریعاً پیش پزشک ببرید تا خیالتان راحت شود.

ویروس گوارشی

دستگاه گوارش کودکان هنوز به طور کامل رشد نکرده است، به همین دلیل در برابر ویروس‌ها و میکروب‌ها آسیب‌پذیرتر است. اگر فرزندتان دچار ویروس گوارشی شد، تا یکی دو روز ممکن است استفراغ کند اما حالش خیلی زود بهتر خواهد شد. ویروس گوارشی معمولاً با علائم دیگری مانند اسهال، تب و دل‌درد هم همراه است.

بیماری‌های ویروسی معمولاً دوره یا بازه زمانی خاص خود را دارند و نیازی به بردن کودک پیش پزشک نیست. به عبارت دیگر، در بیشتر موارد با مراقبت شما برطرف می‌شوند و به اقدام خاصی نیاز ندارند. اما اگر فرزندتان تب یا علائم نگران‌کننده دیگری هم دارد، یا بعد از دو سه روز مشکل گوارشی‌اش هنوز برطرف نشده است، حتماً او را پیش پزشک ببرید.

سایر بیماری‌های عفونی

اگر فرزندتان به بیماری ویروسی دیگری دچار شده باشد، مانند سینه‌درد یا عفونت ادراری، حال عمومی او خوب نخواهد بود و بی‌حوصله و کم‌انرژی خواهد شد. سیستم ایمنی او در این مدت مشغول مبارزه با بیماری است، و ممکن است علائمی مانند استفراغ و اسهال در او ایجاد کند.

عدم‌تحمل غذایی یا حساسیت غذایی

بعضی کودکان با خوردن بعضی مواد غذایی جامد یا مایع دچار استفراغ می‌شوند. رایج‌ترین موادغذایی حساسیت‌زا عبارت است از شیر، تخم‌مرغ، آجیل، دانه‌های خوراکی و ماهی. برای مطالعه بیشتر به مقاله "علت حساسیت کودک به ماهی" و مقاله "علت حساسیت کودک به تخم مرغ" مراجعه کنید.

اگر فرزندتان به موادغذایی بالا یا ماده غذایی دیگری حساسیت داشته باشد، علاوه بر استفراغ معمولاً با علائمی دیگری هم همراه است، مانند اسهال، ورم یا خارش دور لب، بینی یا چشم. این علائم معمولاً ظرف چند دقیقه یا چند ساعت بعد از خوردن ماده غذایی حساسیت‌زا خود را نشان می‌دهند.

اگر فکر می‌کنید فرزندتان حساسیت غذایی دارد، بدون مشورت با پزشک یا متخصص رژیم غذایی او را تغییر ندهید (یا اگر شیرخوار است رژیم غذایی خودتان را تغییر ندهید). بلکه با مشورت با پزشک، راهنمایی‌های لازم را بگیرید تا کودک دچار کمبود مواد مغذی نشود.

البته اگر کودک به ماده غذایی خاصی حساسیت دارد و واکنش بدن او به آن شدید و واضح است، طبیعتاً نباید آن ماده غذایی را به کودک بدهید چون نمی‌خواهید فرزندتان اذیت شود. اما حتماً او را در اولین فرصت پیش پزشک ببرید تا ببینید چه توصیه‌هایی می‌کند و راه‌حل چیست.

 مسومیت غذایی

آلودگی غذاها و نوشیدنی‌ها می‌تواند باعث به‌هم‌ریختگی دستگاه گوارش و استفراغ شود. در کودکان شیرخوار که با شیرخشک تغذیه می‌شوند، رایج‌ترین دلیل آلودگی این است که شیشه‌شیر یا پستانک آن به‌خوبی ضدعفونی نشده باشد، یا شیرخشک طبق دستورالعمل محصول آماده نشده باشد.

اگر کودک غذای جامد می‌خورد، دلیل مسمومیت می‌تواند این باشد که غذای او به نوعی از باکتری مانند سالمونِلا یا ایکولای آلوده است. برای مطالعه بیشتر می‌توانید به مقاله "زمان شروع غذای جامد" به همراه نکات آن مراجعه کنید.

علائم مسمومیت غذایی به علائم ویروس گوارشی شبیه است: تب، اسهال، دل‌درد و استفراغ. این علائم ظرف یکی دو روز و حتی گاهی چند هفته بعد از مصرف ماده غذایی آلوده بروز می‌کنند.

برای آن که احتمال مسمومیت غذایی در  فرزندتان کاهش پیدا کند، هنگام آماده‌کردن شیرخشک یا غذای او حتماً نکات بهداشتی را رعایت کنید.

 

اگر کودک استفراغ کرد، چه باید کرد؟

همان طور که گفته شد، بالاآوردن معمولاً جای نگرانی ندارد و مشکل کودک خودبه‌خود برطرف می‌شود. فقط حواستان باشد که فرزندتان مایعات کافی دریافت کند و بدنش به‌هیچ‌وجه کم‌آب نشود.

اگر فرزندتان از سینه مادر شیر می‌خورد و بالا آورده است، یکی دو نوبت بیشتر به او شیر دهید تا مایعات از‌دست‌رفته جبران شود. اگر شیر خشک می‌خورد، در یک فنجان یا شیشه‌شیر آب جوشیده سرد به او بدهید، اما در شیرخشک او آب بیشتری نریزید چون ممکن است بدنش نتواند مواد مغذی آن را به‌خوبی جذب کند. آبمیوه و نوشابه ممکن است حال کودک را بدتر کند، بنابراین اگر کودک استفراغ کرده است برای جبران آب بدنش از این نوع نوشیدنی‌ها به او ندهید.

اگر نگران کم‌آب شدن بدن کودک هستید، از داروخانه محلول الکترولیت (او آر اس) تهیه کنید. او آر اس کمک می‌کند قندها، نمک‌ها یا مواد معدنی ازدست‌رفته کودکی که استفراغ کرده است جبران شود. داروخانه حتی ممکن است نوعی از او آر اس را که مخصوص نوزادان است به شما پیشنهاد کند و در کنار آن توصیه‌ها و راهنمایی‌هایی هم در اختیارتان بگذارد.

اگر فرزندتان غذای جامد می‌خورد و استفراغ کرده و بی‌حال شده است، ممکن است خیلی اشتهای غذاخوردن نداشته باشد. خودتان را نگران غذایش نکنید و فقط سعی کنید به او مایعات کافی برسانید.

بعضی توصیه‌های خانگی هم برای درمان کودکی که دل‌درد دارد و استفراغ می‌کند وجود دارد. مثلاً می‌گویند که به کودک چند روز فقط موز، برنج، پوره سیب و نان تست بدهید. خوبی این مواد غذایی این است که زودهضم است و به گوارش کودک فشار نمی‌آورد، اما از طرفی همه مواد مغذی لازم را هم به او نمی‌رساند. اگر فرزندتان اشتهای خوردن دارد، بهتر این است که به او همان غذاهایی را بدهید که همیشه می‌دادید. البته اگر به کودک او آر اس می‌دهید، متخصصان معمولاً توصیه می‌کنند که تا پایان دوره درمان با او آر اس اصلاً به کودک غذای جامد داده نشود.

اگر کودک علائم دیگری هم دارد و به نظر می‌رسد که درد هم داشته باشد، اشکالی ندارد به او مسکن مخصوص کودک بدهید – البته اگر سنش اجازه می‌دهد. اگر نمی‌دانید دوز مناسب آنها چه قدر است، از داروخانه بپرسید.

به کودک داروی ضدتهوع ندهید (چه داروهای ضدتهوع غیرنسخه‌ای و چه نسخه‌ای)، مگر این که پزشک آن را برای کودک تجویز کرده باشد.

اگر کودک دچار استفراغ و دل‌درد شده است، بعد از آخرین‌باری که استفراغ کرد بهتر است دو روز به مهدکودک فرستاده نشود.

 

چه زمانی باید کودک را به خاطر استفراغ پیش پزشک ببریم؟

اگر کودکی هر از گاهی حالت تهوع پیدا می‌کند معمولاً جای نگرانی وجود ندارد، اما اگر تهوع زیاد پیش می‌آید ممکن است نشانه بیماری یا مشکلی باشد. بنابراین اگر فرزندتان زیاد استفراغ می‌کند، به‌خصوص اگر هر یک از علائم زیر را دیدید، او را فوراً به پزشک یا بیمارستان برسانید یا با اورژانس تماس بگیرید:

• استفراغ‌های مکرر و شدید (پرتابی) – به خصوص اگر در نوزاد دوماهه و کمتر اتفاق بیفتد: این اتفاق معمولاً به این دلیل می‌افتد که مسیر میان معده و روده کودک بیش از حد باریک شده است و اجازه عبور محتویات معده را نمی‌دهد. در این حالت کودک مواد مغذی موردنیازش را دریافت نخواهد کرد.
• استفراغ سبزرنگ یا سبز مایل به زرد – این نوع استفراغ نشانه گرفتگی روده است.
• استفراغ خون‌آلود – که والدین را بسیار می‌ترساند. اما همیشه هم به معنای بیماربودن کودک نیست بلکه ممکن است دلیل ساده‌ای داشته باشد. مثلاً شاید سینه مادر ترک خورده است و موقع شیرخوردن کمی خون وارد دهان نوزاد شده و پایین رفته است. بعد که نوزاد آروغ می‌زند کمی خون هم همراه با شیر خارج می‌شود و جای نگرانی نیست. اما اگر چنین اتفاقی نیفتاده، همیشه بهتر است کودک را پیش پزشک ببرید تا مطمئن شوید بیماری یا مشکلی در کار نباشد.
• خون در پوشک کودک – وجود خون در مدفوع می‌تواند نشانه عفونت یا آلرژی باشد.
• کم‌آب‌شدن بدن کودک – بدن نوزادان و کودکان نوباوه خیلی سریع‌تر از بزرگسالان دچار کم‌آبی می‌شود – به‌خصوص اگر چندبار استفراغ کرده باشند. اگر در فرزندتان نشانه‌های کم‌آبی دیدید، فوراً او را به پزشک یا بیمارستان برسانید. رایج‌ترین نشانه‌های کم‌آبی عبارت است از کم‌شدن ادرار، خشک‌شدن دهان، گریه بدون اشک، خواب‌آلودگی غیرعادی، تندشدن تنفس، و فرورفتن ملاج سر.
• خودداری از خوردن – اگر کودک چند ساعت از خوردن و آشامیدن به طور کلی خودداری می‌کند یا هر چه می‌خورد را بالا می‌آورد، ممکن است بدنش کم‌آب شود و بنابراین به مداخله پزشکی نیاز است.
• حالت تهوع بیشتر از یکی دو روز – اگر کودک چند روز است که هر روز بالا می‌آورد احتمالاً به عفونت یا بیماری دیگری مبتلاست و باید تحت درمان قرار گیرد.

هر نشانه دیگری که باعث نگرانی شما می‌شود – مثلاً اگر کودک کسل و بیحال است و تب هم دارد، یا اگر به نظر می‌رسد درد دارد، بهتر است او را پیش پزشک ببرید. شما فرزندتان را بهتر از هر کس دیگری می‌شناسید، بنابراین اگر حس می‌کنید مشکلی وجود دارد به حس غریزیتان اعتماد کنید.

 

وقتی کودک را پیش پزشک بردید، او را معاینه می‌کند و از شما درباره سایر علائم به جز استفراغ می‌پرسد تا دلیل تهوع را متوجه شود. خیلی از اوقات، مسأله واقعاً خیلی هم جدی نیست و پزشک فقط چند توصیه کلی می‌کند که چه طور به آرامش و تسکین کودک کمک کنید.

اگر کودک دچار عفونت میکروبی شده باشد، ممکن است پزشک برایش آنتی‌بیوتیک تجویز کند. در این صورت، او آنتی‌بیوتیکی را تجویز خواهد کرد که برای سن فرزندتان مناسب است و دوز، زمان مصرف و طول مدت درمان را هم به شما خواهد گفت. البته عفونت میکروبی همیشه هم به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارد، و ممکن است پزشک توصیه کند که با بیماری مدارا کنید تا روند خود را طی کند و از بین برود.

داروی آنتی‌بیوتیک به درمان بیماری‌های ویروسی کمکی نمی‌کند. بنابراین اگر پزشک تشخیص دهد که بیماری فرزندتان ویروسی است به او آنتی‌بیوتیک نخواهد داد. در این حالت هم لازم است خود را نگران نکنید و اجازه دهید بیماری روند طبیعی خود را طی کند و از بین برود.

احتمال این که استفراغ کودک نشانه بیماری جدی و خطرناکی باشد کم است. اما اگر فرزندتان به خاطر استفراغ دچار کم‌آبی شدید شده باشد، ممکن است پزشک توصیه کند که او چند روزی در بیمارستان بماند تا درمان شود. در چنین شرایطی، کادر درمانی بیمارستان به بازوی کودک لوله‌ای وصل می‌کنند تا مایعات از طریق آن وارد بدنش شود، یا ممکن است لوله‌ای را از راه بینی او وارد کنند تا مایعات مستقیماً به درون معده بریزد.