کتک زدن کودکان

«کتک‌زدن» یا اگر خلاصه بگوییم «زدن»، یکی از واکنش‌های رفتاری کودکان است. برای برخی از پدرومادرها سؤال است که چرا فرزند آن‌ها همسالان خود یا بزرگترهایش را می‌زند؟ از آنجا که این رفتار در حضور دیگران، رفتاری به‌شدت نامحترمانه است و باعث شرمندگی و سرشکستگی پدرومادر می‌شود، معمولاً واکنش تند و قاطعانه‌ی پدر و مادر را به دنبال دارد؛ واکنشی که در ترک این عادت رفتاری بد تأثیر چندانی ندارد. 

در این نوشتار ما در دانابن، به دغدغه‌ی‌ پدرومادرهایی می‌پردازیم که فرزندانشان اهل «زدنِ دیگران» هستند.

 

بچه‌هایی که کتک می‌زنند

من خسته شده‌ام از اینکه مدام مراقبم که پسرم برادر کوچکش را نزند. او گاهی من را هم می‌زند. این واقعاً عصبانی‌ام می‌کند. به نظر نمی‌رسد تنبیه مؤثر باشد. من عین رفتارش را تکرار کردم و او را زدم و وادارش کردم عذرخواهی کند، اما روز بعد دوباره کتک‌زدن را شروع کرد.

متأسفانه پسرم در مهمانی‌ها و جمع‌های خانوادگی، پسردایی و دخترخاله‌اش را می‌زند. این باعث شده خواهر و برادرم فرزندشان را از پسر من دور نگه دارند. واقعاً نمی‌دانم این کار را از کجا یاد گرفته.

بارها مسئولان مدرسه‌ی پسرم مرا خواسته‌اند و هربار گزارش‌هایی از کتک‌کاری‌های او با همکلاسی‌هایش و در آخرین نوبت با سال بالایی‌هایش را به من داده‌اند. هر بار در این‌باره با او صحبت کرده‌ام. حتی یک بار تنبیه‌ش کردم، اما باز هم به محض اختلاف نظر با دوستانش، کار را به دعوا و زد‌و‌خورد می‌کشاند.

دختر کوچک من برادر بزرگترش را می‌زند. برادرش هم تلافی می‌کند. دعواهای من، تنبیه‌های پدرشان و محرومیت‌هایی که به دلیل این زد‌و‌خوردها اعمال کرده‌ایم، هیچ‌کدام مؤثر نبوده‌اند. نمی‌دانم چطور باید این عادت بد را از سرشان بیندازم.

 

نگاهی به مسئله‌ی کتک ‌زدن کودکان

چگونه می‌توانیم به فرزندانمان یاد بدهیم که آزار دیگران کار بسیار بدی است، در‌حالی‌که خود ما آن‌ها را آزار می‌دهیم؟

 کارتونی ساخته شده بود که در آن مادری فرزندش را کتک می‌زد و می‌گفت: «به تو یاد خواهم داد که نباید کوچکتر از خودت را بزنی!»

وقتی کودکی کتک می‌خورد، معمولاً احساساتش جریحه‌دار می‌شود. 

فرزندان ما به کمک ما نیاز دارند و ممکن است از اینکه کمکی دریافت نمی‌کنند دچار احساس ناامیدی شوند. ما هم شاید احساس ناامیدی کنیم چون می‌خواهیم فرزندمان با دیگران محترمانه رفتار کند و ممکن است حتی نگران باشیم که رفتار فرزندمان به ما بازتاب یابد. در این شرایط شاید ما واکنش بیش از اندازه نشان دهیم و به دلیل خجالت از دیگران، با فرزندمان با بی‌احترامی برخورد کنیم و تلاش کنیم به بزرگسالان اطراف خود ثابت کنیم که اجازه نخواهیم داد فرزندمان چنین رفتاری داشته باشد.

با کودکی که کتک می‌زند چه کار کنیم؟

١. محترمانه مانعِ کتک‌زدن شویم

کودکی را که کتک می‌زند، با دست بگیریم و بگوییم: «زدن دیگران کار درستی نیست. من از اینکه تو احساس ناراحتی و خشم می‌کنی ناراحتم. می‌توانی درباره‌ی آن با من حرف بزنی یا این بالش را کتک بزنی، اما اجازه نداری دیگران را بزنی.»

۲. مهارت کنترل خشم را آموزش بدهیم

به فرزندانمان کمک کنیم تا با خشم خود مقابله کنند. برای دانستن راهکارهای مواجهه با خشم و عصبانیت کودکان به نوشتار کودکان خشمگین نگاهی بیندازید.

۳. از فاصله‌ی سالم استفاده کنیم

از فرزندمان بپرسیم که اگر مدتی به مکان فاصله برود، حالش بهتر می‌شود یا نه. البته این کار تا زمانی که محل مناسبی برای فاصله‌گرفتن آماده نشده باشد، فایده‌ای نخواهد داشت. (به مورد سوم از راهکارهای پیشگیرانه نگاه کنید.) اگر خود کودک فاصله‌گرفتن را انتخاب نکند، این روش مؤثر نخواهد بود. یعنی اگر فرزندمان را با اجبار به مکان فاصله بفرستیم، او احتمالاً این کار ما را تنبیه تلقی خواهد کرد و ممکن است از آن سرپیچی کند. 

۴.سؤالات کنجکاوانه بپرسیم

وقتی فرزندمان آرام شد، از او سؤالات «چه چیز» و «چگونه» را بپرسیم: «چه چیزی باعث می‌شود برآشفته شوی؟»، «چه احساسی داری؟»

تلاش کنیم آن‌چه را حقیقتاً آزارش می‌دهد، بیابیم. سپس به او کمک کنیم یاد بگیرد که به جای کتک‌زدن، چه کارهای دیگری می‌تواند انجام دهد که مشکلش حل شود. سرزنش‌کردن فرزندمان، هر سن‌وسالی که داشته باشد، اقدامی‌ ناکارآمد و آسیب‌زننده است، چرا که در او احساس بی‌کفایتی ایجاد می‌کند. 

۵. او را در آغوش بگیریم

کودکان زیر چهار سال را پیش از دورکردن از موقعیت، در آغوش بکشیم. این الگوی محبت‌آمیزی است برای اینکه نشان دهیم کتک‌زدن دیگران کار خوبی نیست. در‌آغوش‌گرفتن کودک به‌هیچ‌وجه بدرفتاری او را تقویت نمی‌کند.

۶. از کلمات استفاده کنیم

درست است که کودکان نوپا کاملاً بر زبان مسلط نیستند، اما می‌توانیم از کلمات استفاده کنیم؛ در‌حالی‌که کودک را از موقعیت دور می‌کنیم، بگوییم: «کتک‌زدن کار خوبی نیست و دیگران را ناراحت می‌کند. بیا با هم کار دیگری انجام دهیم.»

۷. حرف نزنیم، عمل کنیم

اگر فرزندمان ما را ‌زد، بلافاصله و بدون گفتن کلمه‌ای، اتاق را یک یا دو دقیقه ترک کنیم. بچه‌‌ها رفتارها را بهتر از حرف‌ها درک می‌کنند.

۸. بگوییم چه کار خواهیم کرد

اگر فرزندمان ما را ‌زد، به جای مهارکردن او، آنچه را انجام خواهیم داد با او در میان بگذاریم. به او بگوییم: «هر بار که مرا بزنی، اتاق را ترک خواهم کرد تا وقتی با من محترمانه رفتار کنی.» پس از گفتن این جمله، بدون اینکه حرف دیگری بزنیم، به گفته‌ی خود عمل کنیم و بلافاصله اتاق را ترک کنیم.

۹. از بیان احساسات کمک بگیریم

به فرزندمان بگوییم: «این واقعاً دردناک است.» یا «این کار مردم را ناراحت می‌کند. عذرخواهی تو به من احساس بهتری می‌دهد.» البته باید این را در نظر داشته باشیم که تقاضای عذرخواهی نکنیم یا فرزندمان را به این کار مجبور نکنیم. هدف اصلی این پیشنهاد، ارائه‌ی الگویی است به منظور بیان احساسات و درخواست آنچه دوست داریم.

دیگران همه‌ی آنچه را ما می‌خواهیم انجام نمی‌دهند، اما ما با درمیان‌گذاشتن احساسات و خواسته‌های خود، به روش‌هایی که دور از پرتوقعی است، به خود احترام می‌گذاریم.

 

راهکارهای ساده و کاربردی برای پیشگیری از کتک ‌زدن کودکان

۱. تفکیک بین احساس و رفتار

به فرزندمان یاد بدهیم که احساسات ما از اعمال ما جدا هستند. احساسات هرگز بد نیستند. آن‌ها فقط احساس هستند. آنچه ما احساس می‌کنیم همیشه خوب است، اما آنچه انجام می‌دهیم همیشه خوب نیست.

۲. آموزش احترام به خود

به فرزندانمان یادآوری کنیم که اگر از چیزی خوششان نمی‌آید، به جای عصبانیت و پرخاشگری، محترمانه به دیگران ابراز کنند. همچنین باید بدانند در‌صورتی‌که با آن‌ها نامحترمانه‌ رفتار شد، می‌توانند صحنه را ترک کنند.

۳. ساختن مشارکتی مکان فاصله

از فرزندمان برای آماده‌سازی فضایی برای فاصله‌ی سالم مشارکت بگیریم.به او یاد بدهیم که گاهی وقت‌ها ما برای آرام‌شدن به فرصت نیاز داریم تا پیش از هر اقدامی، احساسمان را بهتر کنیم. به او بگوییم هر وقت فکر می‌کند فاصله‌گرفتن به او کمک می‌کند تا احساس بهتری داشته باشد، می‌تواند از آن مکان استفاده کند.

۴. عشق بی‌قید‌و‌شرط

برای عشق‌ورزیدن به فرزندمان قید و شرطی تعیین نکنیم. فرزندانمان باید به محبت ما اطمینان داشته باشند و این موضوع مهم را در گرو چیزهای دیگر نبینند. محبت و دوست‌داشتن ابزاری برای تشویق و تنبیه نیست.

۵. تقویت اعتماد‌به‌نفس با توانمندسازی فرزندان

مهارت‌هایی را به فرزندانمان آموزش دهیم که به آن‌ها کمک می‌کند احساس توانایی و اعتماد‌به‌نفس کنند. راه‌هایی برای تشویق کودکان بیابیم. استفاده از بازخورد مثبت، به ارتقای خودباوری آن‌ها کمک می‌کند. هر چه فرزندان ما نسبت به خودشان احساس توانایی و شایستگی بیشتری داشته باشند، بدرفتاری آن‌ها کمتر می‌شود.

۶. کتک‌زدنِ فرزندان مطلقاً ممنوع

هرگز نباید فرزندمان را بزنیم. اگر فرزندمان را بزنیم، این پیام را به او منتقل می‌کنیم که زدن، رفتاری پذیرفه‌شده است و ایرادی ندارد. 

اگر مرتکب این اشتباه شدیم و فرزندمان را زدیم، حتماً از سه روش بهبوددهنده برای عذرخواهی استفاده کنیم تا فرزندمان بداند که زدن از نظر ما پذیرفته‌شده‌ نیست.

۷.وقت‌گذاشتن برای آموزش

برای آموزش فرزندان نوپای خود وقت بگذاریم. به فرزندمان کمک کنیم تا اعضای خانواده یا حیوانات را به آرامی لمس و نوازش کند. این کار تا وقتی او آن‌قدر بزرگ شود که قدرت درک آن را داشته باشد، به نظارت نیاز دارد.

۸. دقت به رابطه

دقت کنیم که آیا ما بدون اینکه متوجه باشیم، فرزندمان را آزار می‌دهیم؟ آیا فرزندمان را به‌دفعات زیاد به اتاقش می‌فرستیم؟ او را مدام سرزنش می‌کنیم؟ از او انتقاد می‌کنیم؟ وقتی مشکلی پیش می‌آید، او را تنها رها می‌کنیم؟

 اگر پاسخ ما به این پرسش‌ها مثبت است، ممکن است فرزندمان احساس ناراحتی و خشم کند و ‌کتک ‌زدن را روشی بیابد برای انتقام. تلاش کنیم که بیشتر امیدبخش و تشویق‌کننده باشیم و از رفتارهای آزاردهنده بپرهیزیم، آنگاه توجه کنیم که آیا تغییری در رفتار فرزندمان ایجاد می‌شود یا نه.

 

بچه‌ها در این رابطه چه مهارت‌هایی می‌توانند یاد بگیرند؟

کودکان می‌توانند یاد بگیرند که زدن دیگران کار خوبی نیست و احساسات آنان بد نیست، اما باید رفتارهایی را یاد بگیرند که نسبت به خودشان و دیگران محترمانه باشد.

 

باید حواسمان باشد که:

۱.از باورهای دل‌سردکننده‌ای که در پسِ هر بدرفتاری وجود دارد، آگاه باشیم. کودکی که کتک می‌زند، معمولاً بر اساس یک هدف نادرست انتقامجویی برانگیخته می‌شود؛ با این باور که «من فکر نمی‌کنم مهم باشم و کسی دوستم داشته باشد و به من توجه کند. پس تلافی می‌کنم و انتقام می‌گیرم.» 

وقتی ما به احساسات کودکان احترام می‌گذاریم و به آن‌ها کمک می‌کنیم که رفتار درست و مناسبی داشته باشند، آن‌ها را تشویق و دلگرم می‌کنیم.

۲.کودکان نوپا، هم از نظر زبانی و هم از نظر مهارت‌های اجتماعی، توانایی کافی ندارند. از آنجایی که نمی‌توانند آنچه را ناراحتشان کرده به کمک کلمات ابراز کنند، ممکن است موقع بازی دچار ناکامی ‌شوند و به کتک‌زدن و انواع دیگر پرخاشگری روی آورند. 

از نظر رشدی، کتک‌زدن امری طبیعی در دوران نوپایی است و وظیفه‌ی پدرومادر است که بر امور نظارت کنند و تا وقتی بچه‌ها بتوانند روش‌های درست و مؤثر برقراری ارتباط را یاد بگیرند، آن‌ها را با مهربانی و قاطعیت مهار کنند.

 

پدری که دخترش را کتک می‌زد تا به او درس دهد

پدر: «گاهی لازم است فرزندم را بزنم تا درس‌ مهمی ‌به او بیاموزم. برای مثال دختر دوساله‌ام را می‌زنم تا توی خیابان ندود.»

مربی: «پس از اینکه فرزندتان را کتک زدید که به او یاد بدهید در خیابان ندود، آیا به او اجازه می‌دهید بدون نظارت شما در یک خیابان شلوغ بازی کند؟»

پدر: «خیر!»

مربی: «چرا نه؟ کتک‌زدن به او یاد می‌دهد که توی خیابان ندود. چرا نمی‌تواند بدون نظارت شما در خیابان بازی کند؟ چند بار لازم است او را کتک بزنید تا احساس کنید به اندازه‌ی کافی یاد گرفته؟»

پدر: «خوب... تا وقتی ۶ یا ۷ ساله شود، به او اجازه نمی‌دهم بدون نظارت من در خیابان شلوغ بازی کند.»

مربی: «نکته‌ی اصلی همین است! پدرومادر مسئولیت دارند که در موقعیت‌های خطرناک مراقب فرزندانشان باشند. همه‌ی مردم دنیا هم اگر کودکی را کتک‌ بزنند، نمی‌توانند به او چیزی یاد بدهند؛ مگر اینکه او از نظر رشدی آماده‌ی یادگرفتن باشد.  ما فقط می‌توانیم با ملایمت آموزش بدهیم. وقتی فرزندانمان را به پارک می‌بریم، می‌توانیم به آن‌ها یاد بدهیم که به بالا و پایین خیابان نگاه کنند تا ببینند اتومبیلی در حال ردشدن هست یا نه، و وقتی شرایط برای عبور از خیابان مناسب بود، به ما بگویند. با وجود همه‌ی این آموزش‌ها، باز هم اجازه نمی‌دهیم آن‌ها به‌تنهایی به پارک بروند مگر اینکه به اندازه‌ی کافی بزرگ شده باشند.»

تحقیقات نشان می‌دهد که ۸۵ درصد از پدرومادرهایی که فرزندان زیر ۱۲ سال دارند، هنگام ناامیدی و ناتوانی به کتک‌زدن پناه می‌برند! با وجود این فقط ۸ تا ۱۰ درصد از پدرومادرها اعتقاد دارند که کتک‌ زدن محترمانه است و می‌تواند مؤثر باشد. 

۶۵ درصد از پدرومادرها می‌گویند که ترجیح می‌دهند از طریق پیامدها آموزش بدهند و اصلاح رفتار را تشویق کنند، اما چگونگی انجام‌دادن آن را نمی‌دانند. بیشتر مواقع ما به جای اینکه روش بهتری را یاد بگیریم، به روش‌های آشنایی که از پیش می‌دانیم متوسل می‌شویم.