با کودکی که دست بزن دارد، چطور برخورد کنیم؟

مسئله‌ی دستِ ‌بزن داشتن کودکان مسئله‌ی مهمی است که اغلب پدرومادرها با آن مواجه می‌شوند و نمی‌دانند چطور باید با آن برخورد کنند. به‌طور مثال مادری دختر پانزده‌ماهه‌اش را که تازه راه‌رفتن یاد گرفته، به پارک می‌برد. دختربچه‌ی دیگری که کمی بزرگ‌تر است، درحالی‌که با عصبانیت راه می‌رود، دختر پانزده‌ماهه را هل می‌دهد و او را به زمین می‌اندازد. مادر بچه نمی‌داند که در چنین موقعیتی چه واکنشی باید نشان بدهد.

شما وقتی می‌بینید بچه‌ای به طرف بچه‌ای دیگر می‌رود و را هل می‌دهد، می‌دانید چطور باید برخورد کنید؟ آیا باید فرزند دیگران را ادب کنید یا سعی ‌کنید مراقب بچه‌های دیگر باشید تا فرزندتان را اذیت نکنند؟ 

در محیط‌های عمومی، پدرومادرها همدیگر را نمی‌شناسند و ممکن است سبک‌‌وسیاق فرزندپروری متفاوتی داشته باشند. قرارگرفتن در چنین موقعیت‌هایی دشوار است.

این نوشتار با آگاهی‌بخشی درباره‌ی دلایل بروز این‌گونه رفتارهای کودکان و ارائه‌ی راهکار‌های مناسب برای برخورد با آن، به شما کمک می‌کند بدون داشتن چنین دغدغه‌‌ای فرزندتان را به محیط‌های عمومی ببرید. 

 

چرا کودکم دست بزن دارد؟

کودکان تا حدود سه‌سالگی هنوز به مرحله‌ی رشد ذهنی لازم نرسیده‌اند که بتوانند تشخیص دهند ضربه‌زدن به دیگران یا خودشان ممکن است آسیب‌زننده باشد. آن‌ها در این سن هنوز از احساسات خود و دیگران درک درستی ندارند، به همین دلیل نمی‌دانند که چه کارهایی موجب ناراحتی دیگران می‌شود. بچه‌ها از حدود سه‌سالگی به بعد، کم‌کم درک می‌کنند که زدن دیگران یا پرتاب کردن وسایل ممکن است پدرومادرشان و اطرافیان را ناراحت کند و به آن‌ها آسیب برساند. 

دست بزن داشتن کودکان ممکن است دلایل متفاوتی داشته باشد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت است از:

نداشتن مهارت برقراری ارتباط

کودکان در حال یادگیری نحوه‌ی به‌اشتراک‌گذاشتن احساسات خود با دیگران و چگونگی برقراری ارتباط درست با پدرومادرشان هستند. آن‌ها نمی‌دانند چطور باید با بچه‌های دیگر بازی کنند. با فرزندتان تمرین کنید و به او نحوه‌ی درست برقراری ارتباط با دیگران را آموزش دهید. اگر ارتباط سالم بین اعضای خانواده برایتان مهم است، اما نمی‌دانید چطور باید نحوه‌ی برقراری ارتباط را به فرزندتان یاد بدهید، بهتر است از مشاور خانواده کمک بگیرید.

نشان‌دادن خشم یا ناراحتی‌

بچه‌ای که دست بزن دارد و پدر و مادرش یا بچه‌های دیگر را کتک می‌زند، ممکن است از موضوعی خشمگین یا ناراحت باشد و بخواهد به‌نوعی آن را بروز دهد. گاهی اوقات هم بچه‌ها کتک‌زدن دیگران را راهی برای جلب توجه اطرافیان می‌دانند.

ناتوانی در بیان احساسات

 دست‌ِ بزن داشتن بچه‌ها ممکن است نشانه‌ای از مشکلات ارتباطی یا احساس ناامیدی آن‌ها باشد. اگر کودک نتواند احساس ناامیدی‌اش را بیان کند و توانایی توضیح آن را نداشته باشد، به کتک‌زدن دیگران رو می‌آورد.

نیازهای فیزیولوژیک(جسمی)

عواملی مانند خواب کم، گرسنگی و خستگی بر توانایی ما برای تنظیم احساساتمان تأثیر می‌گذارد. شما در جایگاه بزرگسال، می‌دانید که وقتی به اندازه‌ی کافی نمی‌خوابیم یا احساس گرسنگی و خستگی می‌کنیم، تحریک‌پذیرتر و حساس‌تر می‌شویم. اگر فرزندتان نیز با این عوامل دست‌وپنجه نرم می‌کند، احتمالش بیشتر است که دستِ ‌بزن پیدا کند. خستگی، گرسنگی و کمبود خواب باعث بروز رفتارهای پرخاشگرانه در کودکان نیز می‌شود.

اختلالات و مشکلات مربوط به اعصاب

اختلالاتی از قبیل کمبود توجه، بیش‌فعالی و اضطراب ممکن است باعث شود که فرزندتان دیگران را کتک بزند. کودکان برای مبارزه با این‌گونه مشکلات به‌شدت آسیب‌پذیر، ضعیف و عصبی می‌شوند. پرخاشگری شدید کودک به مدت طولانی، نشان‌دهنده‌ی وجود اختلالی است که تشخیص داده نشده است. حتی کودکی 6 ساله هم ممکن است مشکلاتی داشته باشد که به استرس و اضطراب او مربوط باشد. داشتن اضطراب به ناامیدی کودک منجر می‌شود و او را به کتک‌زدن دیگران وامی‌دارد.

استفاده‌ی بیش از اندازه از صفحات نمایش

بر اساس نتایج پژوهش‌های منتشرشده در سال‌های اخیر، استفاده‌ی بیش از اندازه از صفحه‌های نمایش ممکن است بر کاهش توانایی بچه‌ها در تنظیم احساسات و افزایش سطح پرخاشگری آن‌ها تأثیر بگذارد. این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که قرارگرفتن در معرض دستگاه‌های دیجیتال به مدت طولانی باعث می‌شود برخی از کودکان بیشتر مستعد رفتارهای پرخاشگرانه شوند. برای مطالعه بیشتر به مقاله "مدیریت استفاده از ابزارهای دیجیتال" مراجعه کنید.

 

با کودکی که دست بزن دارد، چطور برخورد کنیم؟

در این بخش، راهکارهای مؤثر و مفیدی را پیشنهاد می‌دهیم که به رفع مسئله‌ی دست بزن داشتن فرزندتان یا کمترشدن آن کمک خواهد کرد.

علت را پیدا کنید

تلاش کنید بفهمید که دقیقاً چه عامل یا عواملی فرزندتان را ناراحت یا خشمگین کرده که او را وادار به کتک‌زدن دیگران می‌کند. آیا از اینکه بچه‌های دیگر به او اسباب‌بازی نمی‌دهند، عصبانی شده یا گرسنه است یا خواب عمیق و کافی نداشته است. فرزندتان را تشویق کنید تا درباره‌ی احساساتش با شما حرف بزند. بیان احساسات به فرزندتان کمک می‌کند آرامش از‌دست‌رفته‌اش را دوباره به دست آورد و بدون اینکه به کتک‌زدن دیگران روی بیاورد، مشکلش را بیان کند.

رفتار جایگزین را یادآوری کنید

وقتی می‌بینید فرزندتان دیگران را می‌زند، به‌جای اینکه واکنشی عجولانه و نادرست نشان دهید یا به او بگویید که از رفتارش ناراحت شده‌اید، رفتار درست و مناسب را به او یادآوری کنید و گزینه‌ا‌ی برای جایگزینی به او ارائه دهید که هر وقت ناراحت شد، از آن استفاده کند. مثلاً بگویید: «ما هیچ‌وقت دوستمون رو نمی‌زنیم، در عوض ازش خواهش می‌کنیم اسباب‌بازی‌‌ش رو بده تا نوبتی بازی کنیم.» 

 درباره‌ی احساساتش گفت‌و‌گو کنید

اگر فرزندتان در بازی خانوادگی ببازد، ممکن است رفتار پرخاشگرانه نشان دهد و فرد دیگری را کتک بزند. بهتر است پیش از شروع بازی از فرزندتان بپرسید که اگر بازی را ببازد، چه احساسی خواهد داشت. صحبت‌کردن درباره‌ی احساسات به فرزندتان کمک می‌کند تا احساسی را که در موقعیت‌های مختلف تجربه می‌کند، به‌راحتی به زبان آورد و آمادگی لازم برای رویارویی با آن احساس را داشته باشد و اگر در موقعیتی قرار گرفت که همه‌چیز آن‌طور پیش نرفت که او می‌‌خواست، درک عمیق‌تری داشته باشد و واکنش مناسب‌تری نشان دهد.

از سرزنش دوری کنید

با فرزندتان درباره‌ی تأثیر ‌کتک‌زدن بچه‌های دیگر حرف بزنید و برای او توضیح دهید ‌که زدن دیگران چقدر ناراحتشان می‌کند و چقدر به آن‌ها آسیب می‌زند، اما هرگز فرزندتان را سرزنش نکنید. سرزنش فرزندتان این احساس را به او منتقل می‌کند که بچه‌ی بدی است، و در نهایت، با نتیجه‌ا‌ی عکسِ انتظارتان مواجه خواهید شد، پس به جای سرزنش فرزندتان، با آرامش و به دور از چشم دیگران با او صحبت کنید.

همدلی کنید

وقتی فرزندتان احساس‌های ناخوشایندی مانند ناامیدی، کلافگی و خشم دارد، احساساتش را انکار نکنید و آن‌ها را جدی بگیرید. به فرزندتان و آنچه احساس می‌کند بی‌اعتنا نباشید زیرا بی‌اعتنایی شما باعث می‌شود او از کتک‌زدن دیگران یا آسیب رساندن به آن‌ها برای جلب توجه شما استفاده کند. احساسات فرزندتان را به‌رسمیت بشناسید و با او همدلی کنید. مثلاً بگویید: «می‌دونم خیلی دوست داری فوتبال بازی کنی، اما ما توی خونه فوتبال بازی نمی‌کنیم.»

گوش‌به‌زنگ باشید

توجه داشته باشید که فرزندتان در چه موقعیت‌هایی دیگران را کتک می‌زند و سعی کنید از قرارگرفتن او در آن موقعیت‌‌ها جلوگیری کنید. آیا مواقعی که خسته یا گرسنه است، پرخاشگر می‌شود یا زمانی‌که در جمعیت و شلوغی قرار می‌گیرد؟ محرک‌هایی را شناسایی کنید که باعث می‌شود فرزندتان به کتک‌زدن روی بیاورد، و آن محرک‌ها را از بین ببرید. رفتارها و واکنش‌های فرزندتان را با دقت بررسی کنید تا عواملی را پیدا کنید که او را به سمت زدن دیگران سوق می‌دهد. 

استفاده‌ی فرزندتان از تلفن همراه و رایانه را محدود کنید

بسیار مهم است که از محتواهایی که فرزندتان تماشا می‌کند، کاملاً آگاه باشید. باید حواستان باشد برنامه‌هایی که می‌بیند خشونت‌آمیز نباشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد کودکانی که در معرض تصاویر خشونت‌آمیز رسانه‌ها قرار می‌گیرند، احتمالش بیشتر است که خودشان نیز پرخاشگر و عصبی شوند.

برای فرزندتان کتاب‌هایی با موضوع کتک‌نزدن دیگران بخوانید

خواندن کتاب‌های مرتبط با آسیب‌رساندن به دیگران به شما کمک می‌کند که با آرامش کامل، موضوع را باز کنید و درباره‌ی آن با فرزندتان حرف بزنید. کتاب‌ زیر انتخاب مناسبی است:

دست برای زدن نیست. انتشارات نردبان، گروه سنی الف و ب

 

کلام آخر

دست‌بزن داشتن کودک برای خانواده‌ها بسیار ناراحت‌کننده است، البته می‌توانیم بگوییم این مشکل تا حدودی طبیعی است و رفتار درست پدرومادر و ارتباط سالم اعضای خانواده می‌تواند به‌مرور زمان به رفع آن کمک کند. بنابراین ابتدا باید بررسی کنید که مشکل فرزندتان و علت رفتارش چیست و از کجا سرچشمه می‌گیرد. سپس به دنبال راهکارهایی برای از بین بردن این مشکل باشید. اگر به‌تنهایی موفق نشدید این رفتار فرزندتان را اصلاح کنید، می‌توانید از مشاور و متخصص کودکان در این زمینه کمک بگیرید. مشاور یا روان‌شناس به شما کمک می‌کند تا علت دست بزن فرزندتان را پیدا کنید و از راهکارهای مناسبی برای رفع آن استفاده کنید.